İncilli (Ança) Köyünün Tarihçesi ve Kuruluşu
Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köy olan ve bugün İncilli adını taşıyan yerleşimin bilinen en eski Türkçe adı Anç'tır. Bu ad Gürcüce Ança (ანჩა) kelimesinden gelir. Yerleşimin kesin kuruluş tarihi bilinmemekle birlikte, Giorgi Merçule'nin Grigol Hantsteli’nin Yaşamı adlı eserinde Ança Manastırı'nın 6-7. yüzyıllarda, Arap saldırılarından önce kurulduğu belirtilir. Bu bilgiye dayanarak Ança'nın en geç 6. yüzyılda bir yerleşim yeri olduğu söylenebilir. Tarih boyunca Gürcistan Krallığı, Büyük Selçuklular ve Samtshe Prensliği sınırları içinde yer alan bölge, 16. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlılar tarafından Tao-Klarceti bölgesinin ele geçirilmesiyle Çıldır Eyaleti'ne bağlanmıştır. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Rusların eline geçen köy, I. Dünya Savaşı'nın ardından kısa bir süre Gürcistan sınırlarında kaldıktan sonra 1921 Kars Antlaşması uyarınca Türkiye'ye bırakılmıştır.
Tarihi İbadethaneler ve Dini Önemi
Ança, 9. yüzyılda Gürcü Ortodoks Kilisesi'nin en erken kurulmuş piskoposluklarından birinin merkezi konumundaydı. Bu merkezin kubbeli bir yapı olan 9. yüzyıl yapımı Ança Kilisesi, piskoposluk kilisesi olarak faaliyet gösteriyordu. 11. yüzyılın başlarında Ezra Ançeli adında bir din adamının piskoposluk yaptığı bu tarihi kilise, Osmanlı öncesi kayıtlarda "Ança cemaati" olarak anılmaktaydı. Günümüzde yıkık durumda olan kilisenin süslemeleri ve cephe duvarlarının taşları köyün camisinin inşasında kullanılmıştır. Piskoposluk kilisesi dışında köyde iki kilise daha bulunmaktaydı. Bunlardan ilki Ança Kalesi yakınlarında, dağ yamacında yer alırken, büyükçe bir yapı olan ikincisi köy merkezinde bulunuyordu. Her iki köy kilisesi de tamamen yıkılmıştır.
Savunma Yapıları: Ança Kalesi ve Gözetleme Kulesi
Köyün batı kısmında, kayalık bir tepede yer alan dairesel planlı Ança Kalesi'nden günümüze sadece 1 metre yüksekliğinde duvar kalıntıları ulaşmıştır. Kale, hem piskoposluk kilisesi olan Ança Kilisesi'ne hem de piskoposluğa bağlı Tskarostavi ve Hantsta manastırlarına hakim bir yerde konumlanmıştır. Kalenin en önemli işlevinin bu dinsel kurumları çevre saldırılara karşı uyarmak olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca, köy merkezinin 1,5 km kuzeyinde 5 metre çapında ve 2 metre duvar kalınlığında olan dairesel bir gözetleme kulesinin yıkıntıları bulunmaktadır.
Coğrafya ve Kültürel Yapı
İncilli köyü, Karadeniz Bölgesi'nde 1313 metre rakımda yer alıp Artvin il merkezine 60 km, Ardanuç ilçe merkezine 18 km uzaklıktadır. Toplam 18,8 kilometrekarelik bir yüzölçümüne sahiptir. Tarih boyunca göçler ve savaşlar atlatan yerleşim, Ardanuç ilçesinde "Gürcü Kolu" olarak adlandırılan bölgede Gürcü dilinin konuşulduğu son köylerden biri olarak büyük bir kültürel ehemmiyete sahiptir.