Aşağıırmaklar, Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı, zengin tarihi geçmişi ve kültürel dokusuyla öne çıkan tarihi bir yerleşim yeridir. Tarihsel Gürcistan'ın güneybatı kesimini oluşturan Klarceti bölgesinde yer alan köy, Orta Çağ'da Gürcü kültürünün ve dinsel yapılarının toplandığı önemli merkezlerden biriydi. Eski kaynaklarda Samtzkari (üç pınar), Samtzkali (üç dere), Samtzkaro (üç pınar) ve Samkari (üç kapı) gibi farklı isimlerle anılan köy, bölgenin köklü geçmişine ışık tutmaktadır.
Aşağıırmaklar Köyünün Tarihi Gelişimi
Köy, Osmanlılar tarafından 1551 yılında Gürcülerden ele geçirilmiştir. 1574 tarihli Osmanlı tahrir defterine göre Samtskari, Ardanuç nahiyesinin büyük köylerinden biri olup tamamı Hristiyan olan 66 haneden oluşmaktaydı. 1595 yılına gelindiğinde nüfusu 54 haneye düşen köyün halkı bu tarihlerden sonra Müslümanlığı benimsemiştir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Rus egemenliğine geçen köyün nüfusu 1886 yılında 732 kişiye ulaşmış ve tamamı Gürcü olarak kaydedilmiştir. Birinci Dünya Savaşı sonrasında bağımsız Gürcistan sınırlarında kalan köy, 1921 yılında fiilen Türkiye'ye katılmış ve 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması ile resmiyet kazanmıştır. Köyün Türkçe olmayan ismi, 1925 yılında Aşağıırmaklar olarak değiştirilmiştir.
Tarihi Yapılar ve Megalitik Kalıntılar
Köy sınırları içinde geçmişin izlerini taşıyan önemli mimari ve arkeolojik yapılar bulunmaktadır. Bunlardan en önemlisi, köyün 600 metre güneybatısında yer alan megalit yapılar topluluğudur. Geniş bir alana yayılan bu kompleks, iri kesme taşlardan inşa edilmiş on kadar yapı kalıntısını barındırmaktadır. Merkezde bulunan ve üç kollu olduğu tahmin edilen yapının iki kolu günümüze ulaşmıştır. Komplekste yer alan 3 metrelik tünel bir depoya ulaşmakta olup, depodan başlayan diğer tünelin uzunluğu ise 7 metredir. Köydeki bir diğer tarihi miras ise tek nefli bir yapı olan Samtskaro Kilisesi'dir. Nikolay Marr tarafından 1904 yılında görülüp fotoğrafı çekilen bu iyi korunmuş kilise, maalesef 20. yüzyılın ikinci yarısında tamamen ortadan kaldırılmıştır.
Coğrafi Konumu ve Çevresi
Aşağıırmaklar köyü, Artvin il merkezine 60 km, Ardanuç ilçe merkezine ise 25 km uzaklıktadır. 1392 metre rakıma sahip olan köyün çevresinde Hisarlı, Çakıllar, Cevizli, Yolağzı, Tütünlü, Conat Yaylası, Yukarıırmaklar ve Ustalar köyleri yer almaktadır. Ardanuç ilçesinde "Gürcü Kolu" olarak adlandırılan bölgede yer alan Aşağıırmaklar, Gürcü dilinin konuşulduğu son köylerden biri olarak bilinmektedir.