Tarihçe ve Kuruluş
Ege Denizi kıyısında, İzmir Körfezi'nde yer alan antik bir Yunan kenti olan Fokaia (Phokaia), tarih boyunca önemli bir yerleşim ve kültür merkezi olmuştur. Yapılan son bilimsel araştırmalar kentin kuruluş tarihini MÖ 2000'e kadar geri götürmektedir. Şehir, MÖ 10. ve 8. yüzyıllar arasında Yunan anakarasından gelen yerleşimciler tarafından kurulmuş olup, meşhur on iki İyon kentinden biri olarak bilinmektedir. Antik yerleşimin ismi, günümüzdeki Foça ilçesinin ismine de doğrudan yansımıştır.
Coğrafi Konumu ve Çevresel Özellikleri
Fokaia, bulunduğu stratejik konumu itibarıyla İzmir'in ve İzmir Körfezi'nin kuzey bölümünü meydana getirmektedir. Antik kentin yerleşim alanı denize doğru çıkıntı yapan yarımada ile onun doğusunda yer alan kara bölümü üzerinde kurulmuştur. Doğu, kuzeydoğu ve kuzey yönlerinde uzanan yüksek tepeler antik yerleşime doğal bir koruma sağlamaktadır. Bu sebeple kent surlarının doğu bölümü de söz konusu tepelerin üzerinden geçmektedir. Deniz kenarında kurulmuş olan diğer İyon kentleriyle benzer özellikleri taşıyan Fokaia halkının, kentin bu coğrafi konumu sebebiyle daha çok denizcilikle uğraştığı bilinmektedir.
Denizaşırı Koloniler ve Ekonomik Gelişim
Arkaik Dönem'in en önemli merkezlerinden biri olan Fokaia, denizcilikteki üstünlüğüyle Batı Akdeniz'de derin izler bırakmıştır. Fokaialılar; Fransa'da Marsilya, Korsika'da Alalia, İtalya'da ise Elea ve Velia gibi çok sayıda denizaşırı koloni kurarak ticaret ağlarını genişletmişlerdir. Arkaik Dönem'den başlayarak üzerinde şehrin sembolü olan fok balıklarının kabartmasının basıldığı elektron sikkeler kullanmışlardır. Midilli'deki (Lesbos) Mytiline kentiyle yapılan özel bir anlaşmayla elektron sikkelerin altın-gümüş oranlarında ve gramajında belirli standartlar sağlanmıştır. Ancak şehir, MÖ 546 yılında Harpagos komutasındaki Pers ordularının hakimiyetine geçerek ekonomi ve nüfus olarak gerileme dönemine girmiştir.
Arkeolojik Kazılar ve Günümüze Ulaşan Kalıntılar
Fokaia antik kentindeki ilk araştırmalar Fransız Charles Texier tarafından yapılmış, daha sonra Ord. Prof. Dr. Ekrem Akurgal başkanlığındaki heyet tarafından sürdürülmüştür. 1989 yılından itibaren ise Ege Üniversitesi Klasik Arkeoloji Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Ömer Özyiğit başkanlığında kazı çalışmaları yürütülmektedir. Kent içindeki Athena Tapınağı alanında bulunan tüf taşından yapılmış griphon ve at heykelleri, Fokaia'nın antik dünyadaki büyük taş heykeltıraşlığında öncü bir konumda olduğunu göstermektedir. Günümüzde antik yerleşimden geriye kalan önemli kalıntılar arasında; Athena Tapınağı'nın İyon düzenindeki sütun başlığı parçaları, MÖ 546 yılının ilk yarısında Sardes Savaşı'nın bitiminden hemen sonra Pers kralı II. Kiros tarafından yaptırılan ve Anadolu'nun en eski Pers mezar anıtı olan Taş Kule, Hellenistik Dönem kaya mezarı Şeytan Hamamı, Roma Dönemi mozaikleri ve savunma amaçlı inşa edilen Ceneviz yapımı Dış Kale yer almaktadır.