Giresun ilinin güzide sahil ilçelerinden biri olan Espiye, ilçe merkezinin deniz kıyısına kurulmasıyla dikkat çeker. Espiye'ye bağlı 12 mahalle ve 31 köy bulunmakta olup, boyuna geniş olan ilçe sınırları denizden dağlara, yaylalardan derelere kadar uzanan pek çok coğrafi olguyu bir arada barındırır. Tamamı Çepnilerden oluşan ilçe halkı, Karadeniz Bölgesi'nin tipik coğrafi yapısına uygun olarak engebeli bir arazide yaşam sürmektedir. İlçe merkezinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği ise 9 metredir.
Etimolojik Kökeni ve Tarihçesi
İlçenin Türkçe isimleri "Espiye" ve eski yazılışıyla "Esbüyeli"dir. Kelime kökenine dair iki temel varsayım bulunmaktadır. Farsçada "at" anlamına gelen "Esb" kelimesi ile Türkçe "-yeli"/"-yelü" eki veya sahil/su kenarı anlamına gelen "yalı" kelimesinin birleşiminden türediği düşünülmektedir. Bu doğrultuda Esbüyeli, "atlar diyarı" veya "su kenarındaki ahırlar" anlamına gelmektedir. Tarihsel süreçte, ilçenin 13. yüzyılın ilk yarısında Trabzon İmparatorluğu döneminde kurulduğu tahmin edilmektedir. Selçuklu döneminde Horasan ve Kürtün yoluyla bölgeye gelerek yerleşen Çepniler, Güvendi Yaylası'nda türbesi yer alan Güvenç Abdal'a bağlılıklarıyla bilinmektedir. Fatih Sultan Mehmet (II. Mehmed) döneminde Osmanlı İmparatorluğu topraklarına katılan bölge, idari taksimatta "Dikmen Melikliği" olarak kaydedilmiş; uzun yıllar Tirebolu ilçesine bağlı bir nahiye olarak kaldıktan sonra 27 Haziran 1957 tarihinde yayımlanan kanunla ilçe statüsüne kavuşmuştur.
Coğrafi Yapısı ve Tarihi Zefre Limanı
Espiye, Karadeniz Bölgesi'nin dik ve engebeli yeryüzü şekillerini taşır. Bu engebeli arazi yapısı ilçe merkezinin hemen arkasından başlayarak güneye doğru gittikçe yükselir. İlçenin doğusunda Kalavera (Doğu Karadeniz Rumcasında "evlenmemiş genç kız" anlamına gelen Gelivera), batısında ise Yağlıdere ve kollarının açmış olduğu derin vadiler yer alır. Yaklaşık 248 km² yüz ölçümüne sahip olan ilçenin kuzeybatısında ise tarihi İpek Yolu'nun en önemli duraklarından biri olan ünlü Zefre Limanı yer alır. Sert rüzgarlara kapalı yapısıyla Doğu Karadeniz'in en ünlü doğal limanı olan Zefre, geçmiş dönemlerde buradan yüklenen malların gemilerle Romanya ve Rusya üzerinden Avrupa'ya taşınmasını sağlamıştır.
Turizm Değerleri, Andoz Kalesi ve Espiye Pidesi
İlçedeki en önemli tarihi yapı, Cenevizliler ya da Trabzon İmparatorluğu tarafından inşa edilen ve tarihi Zefre Limanı'nı koruyan Andoz Kalesi'dir. Yağlıdere'nin Karadeniz'e döküldüğü yerdeki yüksek bir tepenin üzerinde konumlanan kaleye, Giresun-Trabzon sahil yolu üzerindeki Espiye girişinden 180 basamakla çıkılmaktadır. Kale, ziyaretçilerine muhteşem bir liman ve deniz manzarası sunar. Turizm açısından bir diğer önemli unsur ise turistik olarak büyük ilgi gören meşhur Espiye pidesidir. Ayrıca ilçe sınırları içerisinde kurulan Kent Ormanı da bölge turizmine önemli bir canlılık kazandırmıştır. İlçede, her yıl temmuz ayı içerisinde Espiye Belediyesi ve esnafın katkılarıyla "Espiye Kültür, Turizm ve Pide Festivali" düzenlenmektedir.
Yaşayan Geleneksel Kültür
Giresun (Vilayeti Çepni) genelinde olduğu gibi Espiye'de de Orta Asya, Oğuz, Türkmen, Şaman, Alevi ve Bektaşi kültürel yapısının izleri yer yer devam etmektedir. Başta saz ve kemençe gibi geleneksel müzik aletleri düğünlerde çalınmakta; göçebe Türkmen kültüründen kalan Hıdırellez şenlikleri, yayla göçleri, Ocak ve Sacayağı gibi köklü adetler günlük yaşamda sürdürülmektedir. Ayrıca, 1960'lı yılların sonunda başlayan göç hareketleriyle birlikte ilçeden Amerika Birleşik Devletleri'nin New York, New Jersey ve Paterson gibi şehirlerine yoğun bir gurbetçilik akımı yaşanmıştır.