Esendal Köyü ve Tarihi Armaşen Coğrafyası
Artvin il merkezine 135 kilometre, Yusufeli ilçe merkezine ise 22 kilometre uzaklıkta konumlanan Esendal Köyü, Karadeniz Bölgesi'nin köklü tarihini günümüze taşıyan önemli bir yerleşim alanıdır. Komşuları Öğdem, Çıralı, Serinsu ve Boyalı köyleri olan yerleşim; Coybar (Zoybar/Akarsu), Demirci, Görlak (Kocayurt), Hacıgil, Katvana, Ogeça ve Vernep mahallelerinin yanı sıra Demircigil, Kavyan (Çiçeközü), Viks (Karagöz) ve Yakulop mezraları ile Söğüt, Nasabiser ve Kapanat yaylalarını bünyesinde barındırmaktadır.
Zengin Etimolojik ve Kültürel Kökler
Tarih boyunca farklı isimlerle anılan köyün eski adı Türkçe kaynaklarda Armaşen ve Armuşen olarak geçmektedir. Bu ismin, Hitit dilinde "Ay Tanrısı" anlamına gelen Arma (Gürcüce Armazi) ile Gürcü ve Ermeni dillerinde "meskun yer" anlamına gelen şen-i kelimelerinin birleşiminden oluştuğu ve "Arma'nın köyü" anlamına geldiği kabul edilmektedir. Köyün bugün bir mahallesi olan ve eski dönemlerde bağımsız bir yerleşim olan Zoybar ise Gürcüce Tzoibari (წოიბარი) kelimesinden türemiş olup, "Tzoi altı" veya "Tzoi düzü" anlamını taşımaktadır.
Orta Çağ'dan Günümüze Tarihsel Dönüşüm
Orta Çağ döneminde Gürcistan'ın tarihi Tao bölgesinde yer alan Armaşen ve Zoybar, 16. yüzyılın ortalarında Osmanlı İmparatorluğu yönetimine geçmiştir. 1835 yılındaki Osmanlı nüfus tespitinde sadece erkek nüfus kaydedilmiş ve Zoybar köyünde 43 hanede 142 erkek nüfus listelenmiştir. 19. yüzyılın ikinci yarısında Trabzon Vilayeti'nin Lazistan sancağına bağlanan köylerden Armaşen'de 1876 salnamesine göre 41 hanede 160 kişi, Zoybar'da ise 17 hanede 72 kişi yaşamaktaydı. 93 Harbi sonrasında imzalanan 1878 Berlin Antlaşması ile bölge Rusya'ya bırakılınca Kiskim kazasına bağlanan yerleşimler, Cumhuriyet dönemiyle birlikte Artvin vilayetinin Yusufeli kazasına dahil edilmiştir. 1950 yılından önce iki yerleşim birleşmiş, yabancı kökten geldiği gerekçesiyle Armaşen ismi 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Esendal olarak değiştirilmiştir.
Görülmeye Değer Kültürel Miras: Tzoibari Kalesi
Köyün tarihi dokusunu en belirgin şekilde yansıtan yapı, Zoybar (Tzoibari) mahallesinde yer alan Tzoibari Kalesi'dir. Aynı zamanda Armaşen Kalesi olarak da adlandırılan bu tarihi savunma yapısının bazı bölümleri ve sur kalıntıları günümüze kadar ulaşmayı başarmıştır. Karadeniz'in sarp ve dağlık coğrafyasında yükselen bu kale kalıntıları, Tao-Klarceti bölgesinin Orta Çağ askeri mimarisini ve bölgenin tarihi önemini gözler önüne sermektedir.