Dedeşen (Dadaşeni) Tarihçesi ve İsim Kökeni
Ardahan'ın Göle ilçesine bağlı bir yerleşim olan Dedeşen köyünün bilinen en eski adı Dadaşeni'dir. Gürcüce bir yer adı olan Dadaşeni (დადაშენი), bilge anlamına gelen "dada" (დადა) ile köy veya yerleşim anlamına gelen "şeni" (შენი) sözcüklerinin birleşmesinden türemiş olup "bilge köyü" anlamına gelebilmektedir. Tarih boyunca Türkçede Dedeşen veya Dedeşin şeklinde kullanılan yerleşim, 1588 tarihli Osmanlı mufassal defteri ile 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Dedeşin olarak kaydedilmiştir. Orta Çağ döneminde Gürcistan'ı oluşturan tarihsel bölgelerden biri olan Kola'da yer alan bu köy, 16. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlılar tarafından Gürcülerden ele geçirilmiştir.
Dadaşeni Kilisesi ve Tarihi İbadethaneler
Dadaşeni, Samtshe-Saatabago sınırları içerisinde yer alan önemli bir piskoposluk merkeziydi. Köydeki piskoposluk kilisesi olan Dadaşeni Kilisesi, 9. veya 10. yüzyılda inşa edilmiş üç nefli ve kubbeli bir bazilikadır. Günümüzde bu yapıdan geriye sadece yıkıntılar kalmıştır. Bölgeyi ziyaret eden Alman botanikçi ve gezgin Karl Koch, bu kilisenin 1843 yılında da yıkık durumda olduğunu kaydetmiştir. Yıkılan piskoposluk kilisesinin taşları, ilerleyen dönemlerde köydeki caminin inşasında yapı malzemesi olarak kullanılmıştır. Piskoposluk kilisesinin yanı sıra, köy merkezinin 3 kilometre kuzeyinde yer alan ve tek nefli bir yapıya sahip olan başka bir köy kilisesinin de bir kısmı günümüze ulaşmayı başarmıştır.
Tarihi Savunma Yapıları: Dedeşen Kaleleri
Köy sınırları içerisinde savunma ve gözetleme amacıyla harç kullanılmadan veya moloz taşlarla inşa edilmiş üç adet tarihi kale bulunmaktadır. Bunlardan ilki, köyün kuzeyinde yer alan 122×60 metre ebatlarındaki kaledir. Piskoposluk kilisesinin de yer aldığı tepede bulunan bu kaleden günümüze bazı yıkıntılar ve kalıntılar kalmıştır. İkinci kale, köyün yaylasında konumlanmış olup moloz taşlardan inşa edilmiştir ve büyük ölçüde ayakta kalmayı başarmıştır. Üçüncü yapı ise köy merkezinin 600 metre güneybatısında yer alan, 22×18 metre ebatlarındaki daha küçük bir kaledir ve bu kaleden de geriye sadece yıkıntılar ulaşmıştır.
İdari Yapı ve Nüfus Gelişimi
Dedeşen, 1588 yılındaki Osmanlı kayıtlarında Gürcistan Vilayeti içinde Ardahan-i Küçük livasının Kuzey nahiyesine bağlı 22 haneli bir köy olarak geçer. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması'yla Rusya'ya bırakılan köy, 1921 Moskova Antlaşması uyarınca yeniden Türkiye sınırlarına dahil edilmiştir. 1940 nüfus sayımında 660 olan nüfusu, 1965 yılında 1.270 kişiye kadar çıkmıştır. 2004 yılında Köprülü Beldesi'ne bağlı bir mahalle statüsüne kavuşan Dedeşen, Ardahan il merkezine 42 kilometre, Göle ilçe merkezine ise 8 kilometre uzaklıkta yer almaktadır.