Ardahan ilinin Göle ilçesine bağlı tarihi bir yerleşim olan Balçeşme (eski adlarıyla Lala Vargenisi veya Lala Vargenes), köklü geçmişi ve bünyesinde barındırdığı çok eski megalit yapı kalıntıları ile dikkat çeken önemli bir coğrafyadır. Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan Kola bölgesinde yer alan bu yerleşim, bölgedeki megalit kalıntılarından anlaşıldığı üzere çok eski dönemlerden beri bir yaşam alanıdır. 16. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlılar tarafından Gürcülerden ele geçirilen köy, zengin bir tarihi dönüşüm sürecine tanıklık etmiştir.
Tarih Öncesi Kalıntılar ve Kayıp Kilise
Köyün sınırları içerisinde, geçmişin izlerini günümüze taşıyan iki adet önemli megalit yapı kalıntısı bulunmaktadır. Bunlardan ilki, köyün dış kısmında, doğu tarafındaki bir mahallede ve kayalık bir sırt üzerinde yer almaktadır. Dikdörtgen planlı ve 10 x 7,5 metre boyutlarındaki bu megalit yapının günümüze ulaşabilen duvarlarının yüksekliği 1 metreyi bulmaktadır. İkinci yapı ise köyün yaklaşık 1 kilometre güneyinde konumlanmış bir kule kalıntısıdır. 10 x 7 metre boyutlarındaki bu kule yapısından günümüze sadece güneybatı köşesi kalmış olup, 2 metre kalınlığındaki duvarları dolgu tekniğiyle inşa edilmiştir. Ayrıca, Birinci Dünya Savaşı döneminde bölgeyi gezen Konstantine Martvileli'nin 1917 yılında varlığından söz ettiği tarihi Gürcü kilisesi ise ne yazık ki günümüzde tamamen ortadan kalkmıştır.
Osmanlı'dan Cumhuriyet Dönemine Tarihsel Seyir
Balçeşme, 1574 tarihli Osmanlı icmal defteri ile 1588 tarihli Osmanlı mufassal defterinde Lala Vargenis ismiyle Ardahan-i Küçük livasının Kuzey nahiyesine bağlı olarak kaydedilmiştir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Rusya'ya savaş tazminatı parçası olarak bırakılan köy, 1886 yılındaki Rus nüfus kayıtlarında Lyalya-Varginis olarak geçmektedir. Birinci Dünya Savaşı'nın ardından bir süre fiilen Ermenistan sınırlarında kalan köy, 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması ile yeniden Türkiye topraklarına katılmıştır. Cumhuriyet döneminde Kars'ın Göle kazasına bağlanan yerleşimin adı, Türkçe olmadığı gerekçesiyle 1959 yılında çıkarılan 7267 sayılı kanunla Balçeşme olarak değiştirilmiştir.
Coğrafi Konum ve Ulaşım Bilgileri
Doğu Anadolu Bölgesi'nin yüksek rakımlı yerleşimlerinden biri olan Balçeşme, 2165 metre rakımda yer almaktadır. Coğrafi konumu bakımından Ardahan il merkezine 66 kilometre, bağlı bulunduğu Göle ilçe merkezine ise 21 kilometre mesafededir. Zengin tarihi geçmişi, binlerce yıllık megalit kalıntıları ve eşsiz Doğu Anadolu coğrafyasıyla Balçeşme, keşfedilmeyi bekleyen önemli tarihi ve kültürel duraklardan biridir.