Aşağı Samtzkaro Kilisesi (Gürcüce: სამწყაროს ეკლესია), tarihsel Klarceti bölgesindeki Gürcü kiliselerinden biridir. Günümüzde Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı ve eski adı Samtzkaro olan Aşağıırmaklar (Aşağı Irmaklar) köyünün doğu kısmında yer alır. Kilisenin Osmanlı döneminden önce inşa edilmiş olduğu anlaşılmaktadır. Samtzkaro köyü 1551 yılında Osmanlıların eline geçmiştir. Osmanlı tahrir defterlerine göre köyde 1574 yılında tamamı Hristiyan olan 66 hane, 1595 yılında ise 54 hane yaşıyordu. Nüfusun tamamının Hristiyan olduğu göz önüne alındığında, kilisenin 17. yüzyılın başlarında da faaliyetini sürdürdüğü söylenebilir. Köyün Müslüman olmasından sonra Samtzkaro Kilisesi işlevsiz kalmıştır.
Tarihçe ve Yıkılışı
Rusların 1886 yılında gerçekleştirdiği nüfus tespitinde Samtzkaro köyünde, tamamı Gürcü olan 732 kişi yaşıyordu. Artvin vilayeti üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan Muvahhid Zeki, 1927 yılında Samtzkaro köyünde Gürcülerden kalma harabe halinde iki kilisenin bulunduğunu yazmıştır. Bu bilgi, bu kilise ile köydeki diğer kilisenin 1927 yılından sonra yıkıldığını ve tahrip edildiğini göstermektedir. Tamamen yıkılmış olan kilisenin yerinde günümüzde yalnızca kireç harçlı kalıntılar tespit edilmiş olup, yapının eski konumunda günümüzde bir kahvehane bulunmaktadır.
Mimari Yapısı
Nikolay Marr'ın 1904 yılındaki araştırma gezisi sırasında kilise büyük ölçüde ayakta duruyordu. Marr'ın verdiği bilgilere göre, yıkık haldeki kilise köyün biraz dışında, akarsuyun sol yakasında yüksek bir yerde, Anakerti'ye giden yolun kıyısında bulunuyordu. Batı duvarı hariç, kilisenin duvarları ayakta durmaktaydı. Kilise Şavşat-İmerhevi tarzında, dikdörtgen planlı ve dışa taşkın yarım dairesel apsisli sıradan bir kiliseydi. Uzunluğu yaklaşık 10,5 metre, genişliği yaklaşık 4,5 metre olan kilisenin girişi güneyde yer alıyordu. Doğu ve batı cephelerinde ise birer penceresi bulunmaktaydı.
Yapısal Detaylar
Apsisinin iç kısmında, sağda ve solda birer niş yer alan kilisenin güney ve kuzey duvarlarında sütun izleri fark ediliyordu. Dışarıdan iki kademeli çatı örtüsü ile kemerlerin bu sütunlara dayandığı anlaşılmaktaydı. Dışa taşmış olan yarı dairesel apsis yarım kubbeyle örtülüydü. Kilisenin duvarları içten ve dıştan ince ve farklı irilikte kesme taşlarla kaplıydı. Beyazımsı taşlara rağmen kilise uzaktan tuğlayla inşa edilmiş gibi bir görünüme sahipti. En sağlam kalmış duvarda 23 sıra taş örgüsü bulunuyordu. Kilisenin içi sıvanmış ve beyaz renkte badanalanmış olup, duvar resimlerinin izine rastlanmamaktaydı.