Artanuci Kilisesi
Artanuci Kilisesi (Gürcüce: არტანუჯის ეკლესია), tarihsel Klarceti bölgesinde, günümüzde Artvin iline bağlı Ardanuç ilçesinin idari merkezi olan Ardanuç kasabasında yer alan Orta Çağ'dan kalma bir Gürcü kilisesidir. Eski Artanuci kasabasına sonradan Adakale dendiği için bu kilise Adakale Kilisesi olarak da bilinir. Kilise, Adakale içinde yer alan iki kiliseden biridir.
Tarihçe ve Kazı Çalışmaları
Kilisenin içinde yer aldığı Ardanuç Kalesi, 5. yüzyılda Gürcü kralı Vahtang Gorgasali döneminde inşa edilmiştir. Kilisenin kendisinin ise mimari özelliklerinden hareketle daha geç bir dönemde, 9-10. yüzyılda inşa edildiği anlaşılmaktadır. Uzun süre Gürcülerin idari merkezi olan Ardanuç, 1551 yılında Osmanlılar tarafından ele geçirilmiştir. Tarihçi Nikolay Marr, Şavşeti ve Klarceti bölgelerinde 1904 yılında gerçekleştirdiği araştırma gezisi sırasında kiliseyi görerek tanımlamıştır. Kilisenin bulunduğu kalede, 2021 yılında Osman Aytekin başkanlığında kiliseyi de kapsayan arkeolojik kazı çalışmaları başlatılmıştır.
Mimari Yapı ve Günümüzdeki Durumu
Kilise, günümüz Ardanuç kasabasının eski yerleşimi olan Adakale'nin kuzey ucunda, Ardanuç Suyu vadisine bakan kayalık bir tepede düz yüzeyli bir kaya üzerine inşa edilmiştir. Günümüzde neredeyse tamamen yıkılmış durumdadır. Yapıdan geriye sadece batı ve kuzey duvarlarının bazı bölümleri, güney duvarının 5 metre yüksekliğindeki orta kısmı ile sunak bölümünün kuzey ve batı duvarları kalmıştır.
İç Plan ve Yapısal Detaylar
Nikolay Marr'ın 1904 yılındaki incelemelerine göre kilise; dikdörtgen, kapalı haç planlı ve kubbeli bir tasarıma sahipti. Orta bölümden açılan dört haç kolundan doğudaki yuvarlak formlu apsisle sonlanırken, diğer üçü köşeli duvarlarla kapatılmıştı. Haç kollarının arasındaki boşluklar daha alçak inşa edilmiş kiler odalarıyla doldurulmuştu. Pastoforiumlar yandaki haç kollarına kapılarla bağlanıyordu ve apsisleri bulunmuyordu. Sunağın günümüze ulaşan kapısının üzerinde bir kemer, apsisinde ise iki pencere mevcuttu. Diğer haç kollarında birer penceresi olan kilisenin iki giriş kapısı bulunuyordu. Bu kapılardan güney cephesinin ortasında olanı, yapının zemin altındaki mezar odasına geçiş sağlıyordu.