Ardanuç Kalesi’nin Tarihi ve Coğrafi Konumu
Orta Çağ'da Gürcülerden kalan ve tarihsel Klarceti bölgesinin merkezi olan Ardanuç Kalesi, günümüzde Artvin ilinin Ardanuç kasabasında yer almaktadır. Türkçe kaynaklarda Gevhernik Kalesi olarak da anılan bu yapı, Ardanuç Çayı'nın sol kıyısındaki eski kentsel yerleşim yeri olan Adakale sınırları içerisindedir. Kalenin diğer adı olan Gevhernik'in, Farsça'da "cevher" veya "inci" anlamına gelen "gevher" (ﮔﻬﺮ) ile "hoş" ya da "güzel" anlamına gelen "nik" (ﻧﻴﻚ) kelimelerinden (Gevher-i Nik) türediği kabul edilmektedir.
Geçmişten Günümüze Askeri ve Siyasi Tarihi
Gürcü tarihi kaynağı olan Kartlis Tshovreba'da aktarılan bilgilere göre kale, 5. yüzyılda Gürcü Kralı Vahtang Gorgasali döneminde, kız kardeşinin oğlu Artavan'a verilen emir doğrultusunda inşa edilmiştir. Emevi halifesi II. Mervan döneminde gerçekleştirilen Arap saldırıları neticesinde tahribata uğrayan kale, 9. yüzyılda Gürcü hükümdarı I. Aşot Kurapalati tarafından güçlendirilerek bölgenin siyasi ve ekonomik merkezine dönüştürülmüştür. Gürcü Bagrationi Hanedanı'nın merkezi olan kale-kent, 1551 yılında Osmanlılar tarafından Gürcülerden ele geçirilmiştir. Günümüzde birinci derece arkeolojik sit alanı statüsünde olan bu tarihi alanda, Eylül 2021'de Osman Aytekin başkanlığında arkeolojik kazı çalışmaları başlatılmıştır.
Kalenin Mimari Özellikleri ve Bölümleri
Bir kale-kent niteliği taşıyan Ardanuç, sarp bir kayalığın üzerindeki ana kale ile kuzeybatısında konumlanan sivil yerleşimden oluşmaktadır. İç kale ve dış kale olmak üzere iki ana bölüm halinde tasarlanan yapı, oldukça geniş bir alana yayılmaktadır. Uzunluğu 220 metre, en geniş bölümünde ise eni 55 metre olan kaleden günümüze surların bazı kısımları kalmıştır.
Kale İçerisindeki Dini Yapılar
Kalenin iç kısmında günümüzde büyük ölçüde yıkılmış durumda olan, tek nefli ve halk arasında Petre-Pavle Kilisesi adıyla bilinen bir kale kilisesi yer almaktadır. İşlenmemiş beyaz taşlar kullanılarak inşa edilen bu kilisenin kuzey tarafına bitişik bir yapı bulunmaktadır; yapıda yer yer 1x2 metre boyutlarında büyük taşlar da kullanılmıştır. Doğu apsisi günümüzde 2-3 metre yüksekliğe kadar ayakta kalabilen bu kilisenin çatı örtüsü tamamen yok olmuştur. İç duvarlarındaki sıva kalıntıları ve mavi boya izleri, kilisenin vaktiyle duvar resimleriyle bezeli olduğunu göstermektedir. Ayrıca kalenin dışındaki Adakale yerleşiminde ise Artanuci Kilisesi yer almaktadır.