Ança Manastırı'nın Tarihi ve Önemi
Ança Manastırı, tarihsel Klarceti bölgesinde, günümüzde Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı ve eski adı Anca olan İncilli köyünde Orta Çağ'da inşa edilmiş tarihi bir Gürcü Ortodoks manastırıdır. Manastır, Tao-Klarceti bölgesindeki beş Gürcü piskoposluğundan biri olan Ança Piskoposluğu'nun da merkezi konumundaydı. Yapıya dair en eski yazılı bilgi, 951 tarihli Grigol Handzteli’nin Yaşamı adlı el yazmasında yer almaktadır. Bu kaynağa göre kilise, 9. yüzyılın başlarında inşa edilmiş ve Klarceti'nin en önemli dini ve kültürel merkezlerinden biri haline gelmiştir.
Osmanlı Dönemi ve Ança İkonası
Ança Manastırı, 1550'li yıllarda Osmanlı Devleti'nin hakimiyetine girmiştir. Bu idari değişime rağmen manastırdaki dinsel faaliyetler 17. yüzyılın ortalarına kadar kesintisiz devam etmiş, ancak zamanla cemaati giderek azalmıştır. Bu süreçte, Gürcü Kraliçesi Tamar'ın (1184-1213) isteğiyle hazırlanan ve Ança İkonası olarak bilinen ünlü İsa triptiki, 1664 yılında manastırdan alınarak Tiflis'e götürülmüştür. Günümüzde bu kıymetli triptikin Tiflis'te korunduğu tapınak, Ança İkonu Kilisesi (Ançishatis Eklesia) adıyla anılmaktadır.
Harabeye Dönüşme Süreci ve Araştırmalar
Rus idaresi döneminde bölgeyi ziyaret eden Gürcü bilim insanı Dimitri Bakradze, Ança Manastırı'nı harap bir halde bulmuştur. 1904 yılında Tao-Klarceti ve Şavşeti bölgesinde araştırma gezisi gerçekleştiren doğubilimci Nikolay Marr'ın incelemeleri sırasında ise kilisenin tamamen yıkıldığı ve taşlarının köydeki sivil ile dini yapıların inşasında kullanıldığı tespit edilmiştir. Orijinal mimarisine göre kare içinde haç planına sahip olan bu manastır, günümüzde ne yazık ki tamamen harabe durumundadır.
Köy Yapılarındaki Taş Kalıntıları
Yıkılan manastırdan sökülen taşlar, İncilli köyünün çeşitli yapılarında kullanılmıştır. Nikolay Marr'ın aktardığı bilgilere göre, kilise taşlarının bir kısmı Aziz Seyidoğlu isimli şahsın evinin inşasında kullanılmış; evin güney ve batı duvarları tamamen bu süslemeli taşlarla örülmüştür. Ayrıca kilisenin cephe duvarı taşları ve süslemeleri köy camisinin yapımına juga dahil edilmiştir. Caminin güney duvarında dairesel örgü motifli, kahverengimsi bir pencere alınlık taşı yer alırken, doğu duvarında üç sıra halinde düzgün kesme taşlar bulunmaktadır. Bunların yanı sıra, Pintigil mahallesindeki 20 numaralı evin köşesinde, bir samanlığın kapı süvesinde ve 11 numaralı evin ahır duvarının alt kısmındaki pembe taşlarda manastıra ait örgü motifli kalıntılar tespit edilmiştir.