Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarına uzanan süreçte ülkemizin şekillenmesinde önemli roller üstlenen Ziyaeddin Gözübüyük, 1876 yıllarında Erzurum'da dünyaya gelmiş seçkin bir devlet adamıdır. Yaşamı boyunca memleketi Erzurum başta olmak üzere vatanına hizmet etmeyi amaçlayan siyasetçi, aldığı üst düzey eğitimlerle bölgenin eğitim ve hukuk yapısına büyük katkılar sunmuştur. Bölgesel düzeyde yürüttüğü eğitim yöneticiliği, belediye meclisi üyeliği ve yargı görevlerinin ardından, Ankara'da açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin ilk dönemlerinde Erzurum milletvekili olarak görev yapmıştır. Genç cumhuriyetin şekillendiği dönemde Meclis'te önemli sorumluluklar alan başarılı siyasetçi, 16 Aralık 1944 tarihinde yaşama veda etmiştir.
Eğitim Hayatı ve İlk Kamu Görevleri
Ziyaeddin Gözübüyük'ün entelektüel ve mesleki altyapısı, dönemin en nitelikli eğitim kurumlarında şekillendi. Erzurum'da doğan Gözübüyük, ilk olarak buralardaki eğitim olanaklarını değerlendirdi. Bu kapsamda, dönemin modern ortaöğretim kurumlarından biri sayılan Erzurum Mülkiye Rüştiyesi'nde okudu. Ardından, geleneksel ilimlerin aktarıldığı Medrese eğitimini de başarıyla tamamladı. Aldığı bu çift yönlü eğitim, onun hem modern idari mekanizmaları hem de geleneksel toplumsal değerleri anlamasını sağladı.
Eğitim hayatını tamamladıktan sonra Gözübüyük, kamu hizmetine Erzurum'da başladı. Memleketindeki eğitim faaliyetlerine katkı sağlamak amacıyla Erzurum Dârü'l-Hilâfe Mektebi Müdürlüğü görevini üstlendi. Genç dimağların yetişmesinde ve eğitim sisteminin düzenlenmesinde bu müdürlük kritik bir basamaktı. Eğitim yöneticiliğindeki başarısı onu daha büyük idari sorumluluklara taşıdı.
Yerel Yönetim ve Yargı Hizmetleri
Ziyaeddin Gözübüyük, eğitim alanındaki çalışmalarının yanı sıra yerel yönetimde ve adalet mekanizmasında da aktif görevler üstlendi. Toplumsal düzenin ve yerel hizmetlerin sağlıklı yürümesi için çalıştı. Bu amaçla Erzurum Belediye Meclisi bünyesinde görev alarak kentin idari süreçlerinde söz sahibi oldu. Şehrin imarı, halkın ihtiyaçlarının giderilmesi ve belediye politikalarının belirlenmesi gibi temel konularda meclis azası olarak katkı sağladı.
Ziyaeddin Gözübüyük'ün çok yönlü kariyeri sadece belediyecilikle sınırlı kalmadı. O dönem bölgedeki eğitim işlerini yürüten ve denetleyen Maârif Azalığı görevinde de bulundu. Bunun yanı sıra adalet sisteminde önemli bir yeri olan İstinâf Mahkemesi Azalığı vazifesini büyük bir ciddiyetle yürüterek halk arasındaki hukuki uyuşmazlıkların hakkaniyetli çözüme kavuşturulmasında çok etkin roller üstlendi. Dini alandaki yetkinliği ve toplumsal saygınlığı sayesinde ise Müftü Vekilliği unvanıyla bölge halkına dini ve sosyal konularda rehberlik etti. Bu hizmetlerin ardından, kentin köklü eğitim müeesseselerinden biri olan Erzurum Dârü'l-hilâfetü'l-âliyye Medresesi Müdürlüğü makamına getirilerek eğitimdeki liderliğini sürdürdü.
Ziyaeddin Gözübüyük'ün Üstlendiği Kritik Görevler
Ziyaeddin Gözübüyük, ömrü boyunca hem eğitim hem yargı hem de siyaset alanında çok sayıda kritik görevi başarıyla ifa etmiştir. Bu önemli görevler şu şekilde sıralanabilir:
- Erzurum Dârü'l-Hilâfe Mektebi Müdürlüğü
- Erzurum Belediye Meclisi Azalığı
- Maârif ve İstinâf Mahkemesi Üyelikleri
- Müftü Vekilliği
- Erzurum Dârü'l-hilâfetü'l-âliyye Medresesi Müdürlüğü
- TBMM I. ve II. Dönem Erzurum Milletvekilliği
TBMM Yılları ve Siyasi Mücadelesi
Erzurum'daki yerel ve bölgesel başarıları, Ziyaeddin Gözübüyük'ün ulusal siyasete adım atmasının yolunu açtı. Tüm yurdun işgal tehlikesi altında olduğu Milli Mücadele'nin en çetin günlerinde, bağımsızlık mücadelesi veren ülkenin kaderini ve yeni yasama organını belirleyecek olan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin kapıları da onun için sonuna kadar aralandı. Gözübüyük, milletin bağımsızlık ateşini yaktığı bu kritik süreçte TBMM I. Dönem Erzurum Milletvekili olarak Meclis'teki yerini aldı. Hem yerel idari tecrübesi hem de dini ve hukuki altyapısı sayesinde parlamento çalışmalarına değerli katkılar sağladı.
Başarılı çalışmalarının ardından halkın güvenini tazeleyen Ziyaeddin Gözübüyük, TBMM II. Dönem Erzurum Milletvekilliği görevini de yürüttü. Ancak Meclis çatısı altındaki bu ikinci dönemi uzun sürmedi. Deneyimli devlet adamı Ziyaeddin Gözübüyük, kendi isteği doğrultusunda bu görevinden istifa etme kararı aldı. Deneyimli siyasetçinin milletvekilliğinden ayrılış dilekçesi, 25 Nisan 1920 tarihinde TBMM Genel Kurulu'nda okunarak resmen kabul edildi. Bu gelişmenin ardından siyasi yaşamında yeni bir sayfa açılan ve ömrünü memleketine adayan Gözübüyük, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşunun temellerinde harcı olan önemli şahsiyetlerden biri olarak tarihe geçti.
Ziyaeddin Gözübüyük'ün hem yerel idarede hem de milli mecliste üstlendiği görevler, Erzurum'un Cumhuriyet'in kuruluş dönemindeki öncü rolünü bir kez daha gözler önüne sermektedir. Zorlu geçiş yıllarında üstlendiği ağır sorumluluklar, onun vatansever ve çalışkan kimliğini açıkça ortaya koymuştur. Kendisinden sonra gelen nesillere hem dini hem de dünyevi alanlardaki birikimiyle örnek teşkil eden Gözübüyük, memleketine ve milletine bağlılığın simgesi olmuştur. Şehrinin eğitim, yargı ve idari alandaki gelişimine yaptığı katkılar, isminin Erzurum'un şerefli tarihinde sonsuza dek saygıyla anılmasını sağlamıştır.