Osmanlı İmparatorluğu'nun en çalkantılı döneminde, hem askeri sahada hem de siyasi arenada kritik roller üstlenen Gürcü kökenli komutan Ziyâ Kutnak, 1870 yılında İstanbul'da dünyaya gözlerini açmıştır. Asker bir aileden gelen ve Hicaz valiliği yapmış olan Çürüksulu Osman Nuri Paşa'nın evladı olan Kutnak, vatanına ordu saflarında hizmet etme kararı almıştır. Dönemin en prestijli eğitim kurumu olan Harp Okulundan mezuniyetinin ardından ordu kademelerinde hızla yükselerek ülkesini temsil etmiştir. Genç yaşta üstlendiği jandarma komutanlıkları ve dış temsilcilik görevleriyle öne çıkan devlet adamı, imparatorluğun son yıllarında kritik bakanlık makamlarında bulunmuştur. Kutnak, özellikle Milli Mücadele döneminde üstlendiği son Harbiye Nazırlıği görevi esnasında Ankara hükümetine ve Türk Kurtuluş Savaşı'na sağladığı gizli yardımlarla tarihi değiştiren isimlerden biri olmuştur. İstanbul'da 31 Aralık 1939 tarihinde vefat eden bu önemli askeri figür, Karacaahmet Mezarlığı'ndaki ebedi istirahatgahında yatmaktadır.
Askeri Kariyeri ve Sahadaki Başarıları
Ziyâeddin Kutnak'ın askeri yeteneği, eğitim yıllarından itibaren kendini göstermiştir. Kendisi 1891 yılında Harp Okulundan mezun olarak subaylık kariyerine resmi olarak adım atmıştır. Genç subay, kabiliyeti ve disiplini sayesinde askeri hiyerarşide basamakları oldukça hızlı tırmanmıştır. Kutnak'ın kariyerindeki önemli rütbe terfileri kronolojik olarak şu şekildedir:
- 1895 yılında Binbaşı rütbesine yükselmiştir.
- 1897 yılında Kaymakam rütbesine terfi etmiştir.
- 1902 senesinde Miralay rütbesine atanmıştır.
- 1907 ve 1912 yıllarında ise Mirliva rütbesine getirilmiştir.
Bu rütbelerin her biri onun askeri yetkinliğini tescil etmiştir. Bu dönemde Osmanlı ordusunun modernizasyonu kapsamında askeri bilgi ve görgüsünü artırmak üzere Fransa'da düzenlenen askeri tatbikatlara katılmıştır. Avrupa'daki modern askeri teknikleri yakından gözlemleme fırsatı bulan yetenekli subay, edindiği birikimi vatana dönüşünde hemen uygulamaya koymuştur. Fransa dönüşünde, asayişin ve güvenliğin hassasiyetiyle bilinen Aydın ve Edirne jandarma alaylarının komutanlığına getirilmiştir. Bu kritik bölgelerde jandarmanın disipline edilmesi ve asayişin tesisi hususunda üstün başarı göstermiştir. Başarılarının neticesi olarak 1907 yılında ordu içindeki en prestijli rütbelerden biri olan Mirlivalığa yükseltilmiştir. Kendisi askeri diplomaside de aranan bir isim haline gelmiştir. Bu bağlamda 1908 yılında komşu güç olan Rusya'daki askeri tatbikatlarda gözlemci ve temsilci olarak hazır bulunmuştur. Ayrıca askeri tecrübesiyle devlet nezdinde çok güvenilen bir isim olmuştur.
Balkan Savaşları ve Nezaret Görevleri
Kutnak'ın devlet kademelerindeki nüfuzu askeri alanla sınırlı kalmamış, diplomatik ve saray protokollerinde de kendine yer bulmuştur. Nitekim 1911 yılında Padişah V. Mehmet Reşad'ın gerçekleştirdiği meşhur Rumeli seyahatinde padişahın en yakınındaki heyette yer almıştır. Aynı dönemde, İngiltere Kralının tahta çıkış törenlerine Osmanlı İmparatorluğu'nu temsilen resmi delege olarak gönderilmiştir. Bu önemli diplomatik misyon, onun hem askeri hem de bürokratik çevrelerdeki yüksek itibarını kanıtlar niteliktedir. Devletini uluslararası alanda başarıyla temsil eden Kutnak, 1912 yılında yeniden mirliva rütbesine terfi ettirilmiştir. Bu dönemde patlak veren Balkan Savaşları'nda aktif olarak cephede görev almış ve vatan savunmasına liderlik etmiştir. Savaş sürecindeki askeri başarıları ve organizasyon yeteneği sayesinde Harbiye Nezareti merkez dairesi ikinci başkanlığı gibi kritik bir idari makama atanmıştır. Bununla birlikte cephedeki sorumluluğu da devam etmiş ve Onuncu Kolordu Komutanlığı görevini üstlenmiştir. Kutnak, orduya uzun yıllar hizmet ettikten sonra, yaklaşan büyük dünya savaşı öncesinde, 1914 yılında emekliğe ayrılmıştır. Ancak emeklilik dönemi, vatanın içinde bulunduğu olağanüstü koşullar sebebiyle çok uzun sürmemiştir.
Bakanlık Yılları ve Milli Mücadele Mirası
Birinci Dünya Savaşı'nın bitimiyle birlikte Osmanlı İmparatorluğu en zor günlerini yaşamaya başlamıştır. Bu buhranlı dönemde tecrübeli devlet adamlarına duyulan ihtiyaç artmış ve Kutnak siyaset sahnesine davet edilmiştir. 1918 yılında kurulan İzzet Paşa kabinesinde kendisine önemli sorumluluklar verilmiştir. Ziyâ Kutnak'ın siyasi kariyeri boyunca üstlendiği başlıca bakanlık görevleri ise şunlardır:
- 1918 yılında yürütülen Ticaret ve Ziraat Bakanlığı
- 1918 yılındaki bir diğer görevi olan Bayındırlık Bakanlığı
- 1920 ile 1922 yılları arasında üstlendiği Harbiye Nazırlığı
- 1921 senesinde geçici olarak yürüttüğü Bahriye Nazırlığı
Savaş yorgunu ülkenin ticari ve altyapısal sorunlarına çözüm üretmek için yoğun çaba sarf etmiştir. Bu görevlerindeki idari başarısı, onu devletin en hassas dönüm noktalarında tekrar ön plana çıkarmıştır. Nitekim 22 Ekim 1920 ile 3 Kasım 1922 tarihleri arasında, Osmanlı tarihinin en kritik döneminde Harbiye Nazırlığı makamına getirilmiştir. Kutnak, Harbiye Nazırlığı yaptığı bu hassas dönemde, İstanbul hükümetinin bir üyesi olmasına rağmen yönünü tamamen milli bağımsızlığa çevirmiştir. Ankara'da filizlenen Türk Kurtuluş Savaşı'na ve vatanı müdafaa eden milli güçlere elindeki tüm imkanlarla gizli yardımlar ulaştırmıştır. Silah, cephane ve askeri istihbaratın Anadolu'ya sevk edilmesinde kilit roller oynamıştır. Bu gizli ve stratejik destekleriyle bağımsızlık mücadelesine katkılarıyla tanınan Ziyâ Kutnak, imparatorluğun fiilen son bulmasıyla birlikte Osmanlı Devleti'nin son Harbiye Nazırı olarak tarihe geçmiştir.
Özel Yaşamı ve Vefatı
Ziyâ Kutnak'ın aile bağları da dönemin önemli siyasi ve sosyal şahsiyetleriyle kesişmektedir. Kendisi, meşhur Tercüman Münir Paşa'nın damadı ve ordu komutanı Tavdgiridze Mahmut Paşa'nın da kayınbiraderidir. Aile içindeki bu güçlü askeri ve bürokratik bağlar, onun hayatı boyunca devlet hizmetindeki etkinliğini destekleyen önemli bir unsur olmuştur. Ömrünün son yıllarını sessizlikle geçiren emekli nazır, 31 Aralık 1939 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini yumuştur. Naaşı, Osmanlı'nın yetiştirdiği pek çok tarihi şahsiyetin de yattığı tarihi Karacaahmet Mezarlığı'na defnedilmiştir. Ziyâ Kutnak'ın hayat hikayesi, zor dönemlerde vatan sevgisiyle alınmış cesur kararların ve bağımsızlığa giden yolda yapılan fedakarlıkların bir timsalidir.