Türkiye'nin entelektüel birikimine önemli katkılar sunan Türk felsefe doktoru Ziya Somar, Balkanlar'ın fırtınalı döneminde Yanya'da bir askerin oğlu olarak dünyaya geldi ve yaşamı boyunca felsefi araştırmalar, çeviriler ve kent tarihi çalışmalarıyla Cumhuriyet döneminin düşünsel altyapısını şekillendirdi. Genç yaşta babasını kaybeden Somar, ailesiyle birlikte İstanbul'a göç etmek zorunda kaldı. Eğitim hayatına ise Bursa İdadisi'nde devam etti. Felsefe çalışmaları, çevirdiği kitaplar ve İzmir kent tarihi üzerine araştırmalarıyla Türk düşünce dünyasında derin izler bıraktı.
Zorlu göç yollarından sonra ortaöğrenimini tamamlayan genç Ziya, felsefeye olan derin ilgisiyle 1926 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'nün kapılarını araladı. Dönemin en saygın ilim yuvası olan bu fakültede, Türkiye'nin düşünce hayatını şekillendiren çok değerli isimlerden ders alma şansına erişti. Eğitim hayatı boyunca derslerini ilgiyle takip ettiği hocaları arasında şu önemli akademisyenler yer alıyordu:
- İsmail Hakkı Baltacıoğlu
- Mustafa Şekip Tunç
- Mehmet Emin Erişirgil
- Mehmet Fuat Köprülü
Mehmet İzzet, onu derinden etkilemişti. Genç yaşta vefat eden hocasının felsefi mirasına duyduğu saygıyla, doktora çalışmasını onun üzerine hazırladı. Böylece akademik kariyerindeki ilk büyük adımını attı.
Anadolu Liselerinden Düşünce Dergilerine Uzanan Yol
Doktora derecesini almasının ardından Ziya Somar, bilgi birikimini genç nesillere aktarmak amacıyla Anadolu'nun çeşitli illerinde öğretmenlik yapmaya başladı. Bu kapsamda Konya, Erzurum ve Edirne'deki liselerde genç beyinlere felsefe sevgisini aşıladı. Öğretmenlik yıllarında sadece ders vermekle yetinmeyip felsefe literatürünü zenginleştirecek tercüme faaliyetlerine de ağırlık verdi. Batı düşüncesini Türk okurlarla buluşturma hedefi doğrultusunda şu önemli eserleri Türkçeye kazandırdı:
- Hans Reichenbach'ın İlmi Felsefe adlı eseri
- Emile Bréhier'in Alman Felsefesi Tarihi adlı eseri
Bu nitelikli çeviriler, Türkiye'de bilimsel felsefe metodolojisinin anlaşılmasına ve felsefe tarihine dair kaynak ihtiyacının karşılanmasına büyük katkı sundu.
İzmir Yılları ve Kent Tarihi Araştırmaları
Yıl 1941 olduğunda İzmir'e atandı. İzmir İnönü Lisesi'ndeki görevi hayatını değiştirdi. Bu liman kenti, çalışmalarına yeni bir yön verdi. İzmir'de geçirdiği yaklaşık on yıllık süreç, felsefecinin çalışma alanını yerel tarih ve kent kültürü araştırmalarına doğru kaydırdı. Şehrin zengin geçmişini, toplumsal dönüşümünü ve kültürel dokusunu mercek altına alan Somar, İzmir tarihi üzerine çok yönlü araştırmalar yürüttü.
Düşüncerini geniş kitlelere yaymak ve entelektüel tartışmalara zemin hazırlamak amacıyla İzmir'de yayıncılık faaliyetlerine de girişti. Bu doğrultuda Akeademya ve Anayol isimli dergileri çıkararak dönemin yazar ve düşünürlerini bir araya getirdi. İzmir'deki bu on yıllık verimli dönemin ardından İstanbul'a dönen araştırmacı, Kabataş Erkek Lisesi'nde öğretmenlik yaptı ve daha sonra Atatürk Üniversitesi bünyesinde de görev alarak akademik birikimini ülkenin farklı köşelerine taşımayı sürdürdü.
Süleymaniye Kütüphanesi'ne Bırakılan Büyük Miras
Galatasaray Lisesi'nden emekliye ayrılan Ziya Somar, ömrünü adadığu felsefe ve tarih çalışmalarına son gününe kadar sadık kaldı. 26 Kasım 1978 tarihinde vefat eden değerli düşünür, arkasında yayımlanmamış çok sayıda çalışma ve el yazması bıraktı. Somar, ömrü boyunca titizlikle hazırladığı ancak basma fırsatı bulamadığı bu kıymetli eserlerinin büyük bir kısmını, araştırmacıların ve gelecek nesillerin istifade etmesi amacıyla Süleymaniye Kütüphanesi'ne bağışlayarak Türk kültür dünyasına son büyük hizmetini gerçekleştirdi. Bugün Süleymaniye Kütüphanesi arşivlerinde korunan bu eserler, Türkiye'nin düşünce tarihi araştırmalarında felsefe öğrencilerinin ve tarihçilerin yolunu aydınlatmaya devam etmektedir.