On altıncı yüzyılın en önemli divan şairleri ve mutasavvıfları arasında yer alan, edebi camiada şiirlerinin coşkusuyla tanınan Usûlî, asıl adıyla Abdullah, bugün Yunanistan sınırlarında kalan tarihi Vardar Yenicesi'nde dünyaya gelmiştir. Doğum tarihi kesin olarak bilinmeyen bilge şair, eğitim hayatını tamamladıktan sonra ilmiye sınıfına girmek yerine yönünü tasavvufa çevirmiş ve yaşamını bu doğrultuda şekillendirmiştir. Mısır'da Şeyh İbrahim Gülşeni'ye bağlanarak manevi dünyasını zenginleştiren sanatçı, şeyhinin vefatının ardından memleketine dönerek ömrünü Gülşenîlik tarikatını Rumeli coğrafyasında yaymaya adamıştır. 1538 yılında doğduğu topraklarda hayata gözlerini yuman yazar, kaleme aldığı samimi ilahiler ve hikmetli dizeler sayesinde dönemin tezkire yazarları tarafından 'Sırr-ı Nesimî' unvanıyla taçlandırılmıştır.
Mısır Seferinden Rumeli'ye Uzanan Tasavvuf Yolculuğu
Vardar Yenicesi'nde büyüyen Abdullah, ilk eğitim devresini tamamladıktan sonra o dönemin prestijli yollarından biri olan ilmiye kariyerine adım atmaya hazırlanıyordu. Ancak içindeki güçlü manevi aşk, onu bilinen kalıpların dışına çıkardı ve tamamen tasavvufi bir yaşama yöneltti. Bu arayış doğrultusunda, dönemin büyük mürşitlerinden İbrahim Gülşeni'ye intisap etmek amacıyla Mısır'a doğru yola çıktı. Kahire'de şeyhiyle buluşan ve dervişlik hırkasını giyen Usûlî, uzunca bir süre burada nefsini terbiye etti.
Şeyhinin 1534 senesinde dünyadan göçmesi, derviş şairin hayatında yepyeni bir sayfa açtı. Bu acı kaybın ardından doğduğu topraklara, Rumeli'ye geri dönen Usûlî, yaşamının kalan kısmını Gülşenîlik öğretilerini bu coğrafyada yaymaya adadı. Sadece dergahta değil, toplumsal hayatın içinde de aktif rol oynayan şair, akıncı beylerine musâhiplik yaparak dönemin idari ve askeri elitiyle yakın ilişkiler kurdu. Özellikle Evrenosoğlu Abdi Bey'in himaye ve dostluğunu kazanarak onunla birlikte çeşitli Rumeli şehirlerini gezdi. Tasavvufi müjdesini yaydığı bu bereketli ömrün nihayetinde, 1538 yılında doğduğu şehir olan Vardar Yenicesi'nde hayata veda etti.
Kalendermeşrep Bir Ruh ve 'Sırr-ı Nesimî' Edebi Kimliği
Usûlî, divan edebiyatının kuru kurallarına sıkışmaktan ziyade, edebiyatın doğrudan hayata ve ruha dokunan yönüne odaklanmıştır. Onun dervişmeşrep yaşamı, dizelerindeki mütevazılık ve sınır tanımaz pervasızlıkla bütünleşir. şiirlerinde her şeyden önce coşkun bir İlahî aşk ve Melamet neşesi hissedilir. Kimseye boyun eğmeyen, kanaatkarlığı bir yaşam felsefesi haline getiren şair, maddi açıdan oldukça fakir bir hayat sürmesine rağmen son derece gururlu ve onurludur; dışarıya karşı halini hiçbir zaman açıklamaz.
Dönemin tezkire yazarları ve edebiyat tarihçileri, Usûlî'nin kaleme aldığı hikmetli, öğütlerle dolu ilahileri ve gazelleri nedeniyle ona Sırr-ı Nesimî unvanını layık görmüştür. Büyük şair Nesimî'nin izlerini taşıyan bu tasavvufi üslup, ağır olmayan, dönemine göre oldukça yalın ve anlaşılır bir Türkçeyle birleşerek onu on altıncı asrın en fark yaratan seslerinden biri kılmıştır. O, çok yazıp vasat kalmak yerine, samimi hislerin ve bilgece düşüncelerin ifadesi olan az ama öz şiirler üretmeyi yeğlemiştir.
Türk Edebiyatına Bıraktığı Nadide Miras
Hayattayken de değeri teslim edilen ve eserleri geniş kitleler tarafından beğeniyle okunan Usûlî, arkasında sayıca çok olmasa da edebi açıdan son derece nitelikli çalışmalar bırakmıştır. Dönemin otoriteleri, onun üstün yeteneğini her fırsatta övmüş, ancak bu doğal dehasını tam anlamıyla geliştiremediğini de ifade etmiştir. Buna rağmen, edebi gücünden ve samimiyetinden hiçbir şey kaybetmeyen bir külliyata sahiptir.
Şairin edebiyat tarihimize kazandırdığı başlıca yapıtlar şunlardır:
- Divan: Şairin en güçlü tasavvufi şiirlerini, gazellerini ve ilahilerini barındıran, onun kalendermeşrep ruhunu yansıtan baş yapıtıdır.
- Manzum Hadis Tercümesi: Dini hassasiyetini ve manevi bilgisini şiirsel bir dille aktardığı önemli bir eserdir.
- Yenice Şehrengizi: Doğduğu ve hayata veda ettiği Vardar Yenicesi'nin güzelliklerini anlatan, dönemin şehir kültürüne ışık tutan eseri.
- Miraciyye: İlahî yüceliği ve Hz. Muhammed'in göklere yükseliş hadisesini tasavvufi bir bakış açısıyla işleyen önemli bir eserdir.