Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde, renkli şahsiyeti ve kültürel birikimiyle başkentin sosyal yaşamına yön veren hukukçu ve devlet adamı Üryanizade Cemil Molla, 3 Kasım 1864 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini açtı. Saray çevreleriyle olan yakın dostluğu, inşa ettirdiği göz alıcı köşkündeki debdebeli yaşamı ve yüksek devlet görevlerindeki kararlarıyla tarihteki yerini alan Cemil Molla, özellikle hukuk alanındaki derin uzmanlığıyla tanınmaktaydı. Hem şeyhülislamlık makamındaki nüfuzlu aile bağları hem de II. Abdülhamid ile kurduğu yakın ilişki sayesinde İmparatorluk başkentinin en çok konuşulan simalarından biri haline gelmiştir. Bu aydın şahsiyet, köklü bir aile geleneğinin mirasçısı olarak hem Doğu hem de Batı kültürünü bünyesinde başarıyla harmanlamıştır.
Köklü Bir Aile ve Medreseden Batı Dillerine Uzanan Eğitim Yılları
İstanbul'un asil ve saygın ailelerinden biri olan Üryanizadeler hanedanına mensup olan Cemil Bey, şairliğiyle tanınan babası Süleyman Celâleddin Bey ile dönemin Şeyhülislamı Uryanizade Ahmed Esad Efendi'nin kızı olan annesi Ayşe Sıddıka Hanım'ın evladı olarak dünyaya gelmiştir. Aile kökenlerinin getirdiği büyük avantajla, çocukluk yıllarından itibaren çok yönlü ve nitelikli bir eğitim alma imkanına sahip olmuştur. Geleneksel eğitim süreçlerinden geçerek medrese tahsilini başarıyla tamamlayan genç Cemil Bey, henüz yirmi bir yaşındayken, yani 1885 yılında prestijli molla payesi ile taltif edilmiştir.
Aldığı bu geleneksel İslam eğitimiyle yetinmeyen genç hukukçu, kendi kişisel çabaları ve azmiyle yabancı dillere yönelmiştir. Batı dünyasının bilim, kültür ve siyasetini yakından takip edebilmek amacıyla kendi çabasıyla hem Fransızca hem de İngilizce dillerini ileri derecede öğrenmiştir. Bu sayede hem Doğu'nun klasik bilimlerine hem de Batı'nın modern fikirlerine hakim, dönemin nadir entelektüellerinden biri konumuna yükselmiştir. Bu yetkinliği, onun Şeyhülislamlık Dairesi bünyesindeki memuriyetlerde hızla yükselmesini sağlamıştır. Aynı zamanda kendisini İslam hukukunun temelini oluşturan Mecelle ile genel hukuk konularında saygın bir otorite haline getirmiştir.
Sarayın Satranç Arkadaşı ve Kuzguncuk'taki Kültür Odağı Köşk
Özel hayatında da nüfuzlu evlilikler gerçekleştiren Cemil Molla, Niş Beylerbeyi görevini yürüten Hafızoviç Ebubekir Bey'in kızı Emine Hanım ile hayatını birleştirmiştir. Hayatındaki en önemli dönüm noktalarından biri ise mimari ve kültürel alanda gerçekleşmiştir. Dönemin padişahı II. Abdülhamid'in en yakın sırdaşlarından, gözdelerinden biri olan Cemil Molla, aynı zamanda padişahın uzun saatler geçirdiği ünlü satranç arkadaşı olarak saray protokolünde ayrıcalıklı bir yere sahipti. Bu yakınlık ve dedesinin 1878-1889 yılları arasında üstlendiği şeyhülislamlık makamının verdiği güçle, Kuzguncuk semtinde muazzam bir yapı yükseltmeye karar vermiştir.
Proje için dedesinden izin aldı. Kuzguncuk sahilindeki dede yalısının karşısındaki koruya muhteşem bir köşk yaptırdı. Bugün de tüm ihtişamıyla ayakta duran Cemil Molla Köşkü, II. Abdülhamid döneminin resmi kalıplarının dışına taşan, gayri resmi bir sanat, eğlence ve entelektüel buluşma merkezi haline gelmiştir. Bu saray yavrusu köşk, devrin en ünlü şairlerinin, müzisyenlerinin ve düşünürlerinin ağırlandığı, edebiyat meclislerinin kurulduğu, musiki nağmelerinin yükseldiği sofistike bir yaşam alanı olmuştur. Cemil Molla'nın köşkte kurduğu bu debdebeli, zevk sahibi ve entelektüel hayat tarzı, Osmanlı tarihinin son dönemine damga vuran en özgün sahnelerden biridir.
Sürgün Yılları, Nazırlık Dönemi ve Cumhuriyet'e Miras
Tarihin akışı, Osmanlı Devleti'nin kaderini değiştiren 1909 yılındaki siyasi fırtınayla Cemil Molla'yı da savurmuştur. Padişah II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesiyle birlikte, yeni yönetimi ele geçiren İttihat ve Terakki kadroları, eski rejimin bu sembol ismini ve padişahın en yakın dostunu İstanbul'dan uzaklaştırma kararı almıştır. Yeni iktidar onu Midilli Adası'na sürgün etti. Hukukçu burada üç sene boyunca sürgünde yaşadı. Ardından ilan edilen afla İstanbul'a geri döndü. Kuzguncuk semtindeki köşküne yeniden kavuşmuş oldu.
İstanbul'a dönüşünün ardından siyasi arenasındaki tecrübesi ve hukuk dehası sebebiyle devlet kademelerinde yeniden önemli sorumluluklar üstlenmiştir. I. Dünya Savaşı'nın yarattığı karmaşanın ardından, 1919 yılında imparatorluğun adalet mekanizmasının en tepesine, yani Adliye Nazırlığı makamına getirilmiştir. Ertesi yıl olan 1920'de ise devletin en yüksek danışma organı olan Şura-yı Devlet (Danıştay) başkanlığı görevini deruhte etmiştir. Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte yeni dönemde memuriyet üstlenmek istemedi. Köşküne çekilerek emeklilik hayatının tadını çıkardı. Hayatının son yıllarını büyük bir sessizlik ve asalet içinde geçiren bu renkli Osmanlı aydını, 13 Şubat 1941 tarihinde, doğup büyüdüğü İstanbul'da vefat etmiştir. Naaşı, Kuzguncuk sıtlarında yer alan ve Boğaz'ı gören aile kabristanının bulunduğu Nakkaştepe Mezarlığı'na defnedilmiştir. Cemil Molla, geride bıraktığı derin hukuk birikimi, dillere destan köşkü ve Osmanlı entelektüel mirasıyla tarihteki seçkin yerini korumaktadır.
Cemil Molla'nın kariyer yolculuğunda ve yaşamında öne çıkan temel dönüm noktaları şunlardır:
- 1885 yılında almaya hak kazandığı prestijli molla payesi
- Dedesinin izniyle inşa ettirdiği ve dönemin kültür merkezi olan ünlü Cemil Molla Köşkü
- 1919 yılında üstlendiği ve adalet mekanizmasını yönettiği Adliye Nazırlığı
- 1920 yılında getirildiği Osmanlı Devleti'nin en yüksek danışma mevkisi olan Şura-yı Devlet Başkanlığı