Türkiye’nin hukuk ve sosyoloji alanındaki en önemli değerlerinden biri olan Ordinaryüs Profesör Doktor Osman Sulhi Dönmezer, 10 Şubat 1918 tarihinde İstanbul’da dünyaya gözlerini açtı. Cumhuriyet döneminin ilk kuşağından olan bu kıymetli bilim insanı, akademik kariyeri boyunca ceza hukuku, kriminoloji ve toplumbilim disiplinlerine yön vererek adını altın harflerle yazdırdı. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde uzun yıllar dersler veren Dönmezer, hem kurucuları arasında yer aldığı Kriminoloji Enstitüsü’nde hem de uluslararası platformlarda ülkesini başarıyla temsil etti. Hayatı boyunca binlerce hukukçu yetiştiren ve bu nedenle 'Şeyhül Müderrisin' yani hocaların hocası olarak anılan ünlü akademisyen, 3 Ağustos 2004’te yine doğduğu şehir olan İstanbul’da vefat etti. Dönmezer, bilimsel birikimini toplumsal faydaya dönüştürme gayesiyle hareket eden öncü bir hukuk teorisyeniydi.
Akademik Hayatı ve Yükseliş Yılları
Gençlik yıllarında eğitime büyük önem veren Sulhi Dönmezer, ortaöğrenimini 1934 yılında tarihi İstanbul Erkek Lisesi’nde başarıyla tamamladı. Hukuk alanındaki tutkusunu takip ederek İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne girdi ve buradan 1938 yılında mezun oldu. Genç hukukçu mezuniyetin ardından hemen doktora çalışmalarına başladı. Dönmezer, 1942 yılında doktor unvanını elde etti. Aynı yıl doşentlik sınavını da başarıyla verdi. Bunun üzerine ceza hukuku doşentliği kadrosuna atandı. Bilgi ve tecrübesini artırmak amacıyla yurt dışına açılan genç doşent, 1946 ile 1948 yılları arasında Amerika Birleşik Devletleri’ndeki Illinois Üniversitesi’nde araştırmacı ve ziyaretçi öğretim üyesi olarak görev yaptı. Buradaki verimli çalışmalarının ardından ülkesine dönerek 1949 yılında profesörlük unvanını kazandı. Akademik basamakları kararlılıkla tırmanan Dönmezer, 1953 yılında mezun olduğu İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nin dekanlık makamına seçilerek idari görevler üstlenmeye başladı. Dekanlık sürecinde fakültenin gelişimine katkı sağlayan tecrübeli akademisyen, 1957 yılında ise akademik unvanların en üst noktası olan Ordinaryüs Profesörlük mertebesine yükseltildi.
Kriminolojiye Adanan Bir Ömür ve Kurumsal Katkılar
Sulhi Dönmezer, sadece ceza hukuku teorisyeni olmakla kalmayıp, Türkiye’de suç bilimi yani kriminolojinin bağımsız bir disiplin olarak kurulmasında başrolü oynadı. Nitekim 1943 yılında İstanbul Üniversitesi bünyesinde Kriminoloji Enstitüsü’nün kuruluş çalışmalarında aktif görev aldı. Enstitünün temellerini atan Dönmezer, 1955 yılından itibaren bu araştırma merkezinin müdürlüğüyle üstlendi. Tam otuz yıl boyunca, yani 1985 yılına kadar bu görevi kesintisiz sürdürdü. Yaş haddi nedeniyle 1985 yılında emekliye ayrılması, onun bilimsel üretimini durdurmaya yetmedi. Emeklilik günlerinde de kürsülerden uzak kalamadı. 1995 yılına kadar kriminoloji dersleri vermeye devam etti. Dönmezer, akademik kariyeri boyunca geniş bir alanda dersler vermiştir. Kendisinin uzmanlaştığı ve öğrencilerine aktardığı temel dersler şunlardır:
- Hukuk fakültesinde uzun yıllar boyunca okuttuğu kriminoloji,
- Siyasal bilgiler fakültesinde işlediğu toplumbilim,
- Siyaset bilimi öğrencilerine aktardığı ceza hukuku,
- Ülkenin toplumsal yapısını irdeleyen Türkiye'nin sosyal bünyesi.
Dönmezer, zengin tecrübesiyle sadece üniversitelerde değil, devletin farklı kademelerinde de kritik sorumluluklar üstlendi. 1988 ile 1994 yılları arasında Radyo ve Televizyon Yüksek Kurulu üyeliğinde bulundu. Ayrıca 1988 yılında Atatürk Dil ve Kültür Merkezi bünyesindeki Atatürk Araştırma Merkezi’nde üye olarak yer aldı. Uluslararası alanda da tanınan bir isim haline gelen Ordinaryüs Profesör, 1975-1980 yılları arasında Avrupa Konseyi Kriminolojik Bilimler Konseyi üyeliğine seçilerek Türkiye’yi temsil etti.
Aldığı Ödüller, Üyelikleri ve Vefatı
Akademik başarıları, Dönmezer'e pek çok saygın ödül kazandırdı. Çalşmaları ve yayımladığı eserleri nedeniyle İstanbul Üniversitesi tarafından hukuk dalında fahri doktora unvanı verildi. Benzer şekilde Marmara Üniversitesi de toplumbilim alanında kendisine fahri doktora takdim etti. Aydınlar Ocağı ise İstanbul Üniversitesi’nde gerçekleştirdiği görkemli törenle kendisine Türk akademi dünyasındaki konumunu simgeleyen Şeyhül Müderrisin unvanını layık gördü. Uluslararası bilim topluluklarının saygın bir üyesi olan Dönmezer; Milletlerarası Kriminoloji Derneği, Ceza Hukuku Derneği, Sosyoloji Derneği ve Basın Enstitüsü gibi küresel ölçekteki pek çok kurumun yönetim kurullarında ve üyeliklerinde aktif görevler icra etti. Monako Adli Tñp Merkezi üyeliğine kabul edilirken, Amerika Suç ve Suçluluk Milli Konseyi muhabir üyeliği görevini de üstlendi. Özel yaşamında evli ve iki çocuk babası olan Dönmezer, ömrünün son yıllarında kanser hastalığıyla mücadele etti. Bu amansız hastalık sebebiyle 3 Ağustos 2004 tarihinde İstanbul Gayrettepe’deki evinde vefat etti. Büyük bilim insanı için 5 Ağustos 2004 günü düzenlenen devlet töreninin ardından cenazesi Edirnekapı Şehitliği’ne defnedildi. Hukuk dünyasına yaptığı hizmetlerin anısını yaşatmak adına, Adalet Bakanlığı Ceza İnfaz Kurumları ve Tutukevleri Personeli Ord. Prof. Dr. Sulhi Dönmezer İstanbul Eğitim Merkezi’ne adı verildi.