Sofokles, MÖ 497 yılında Yunanistan’ın Colonus kentinde dünyaya gelmiş; Aiskhylos ve Euripides ile birlikte Antik Yunan’ın üç büyük tragedya yazarı arasında anılır. Zengin bir silah üreticisi olan babası Sophillos’un sayesinde kusursuz bir eğitim alıp müzikten sporı ilgisini çeken her alanda özel dersler izledi. Gençliğinden itibaren yakışıklı görünüşü, sağlıklı yapısı ve büyüleyici kişiliğiyle toplumun dikkatini çeken Sofokles, zamanla Perikles ve tarihçi Herodotos gibi dönemin önde gelen isimleriyle yakın dost oldu. Devlet işlerinde de sorumluluk üstlendi; siyasi ve kültürel yaşam iç içe geçtiği bu çağda üst düzey görevlere geldi.
Tiyatro Dili ve Teknik Yenilikleri
Sofokles, sahneye taşıdığı yeniliklerle Yunan tiyatrosunu köklü biçimde dönüştürdü. Korodaki oyuncu sayısını on ikiden on beşe çıkarmasının yanı sıra üçüncü oyuncuyu Yunan tiyatrosuna ilk kez o kazandırdı. Dekor ve kostüme gösterdiği özen de o güne dek görülmemiş bir ölçüdeydi. şair lirizmi öne çıkarmak yerine diyaloğu işledi, böylece sahnede insan psikolojisine ve bireysel iradeye çok daha büyük bir ağırlık tanıdı. Aiskhylos’un soyun toplu yazıgısını anlattığı çok oyunlu üçlemeler yerine Sofokles, tek bir insanın yazıgısını odak noktasına alan bağımsız trajediler yazma yolunu seçti. Oyunlarında tanrılarla insan arasındaki çatışmanın ötesinde insanlar arasındaki çatışmayı işledi.
Sofokles’in tiyatrosunun merkezinde mutluluğun ne denli kırılgan olduğu, acının ve mutsuzluğun bir yandan da insanı nasıl yücelttiği fikri yatar. Haksızlığa boyun eğmeyi reddeden kahraman iradeleri onun sahnesinin bel kemiğini oluşturur. Tiyatro yarışmalarında ilk ödülünü “Triptolemos” ülemesiyle kazandıktan sonra bir başka yarışmada o güne kadar rakipsiz sanılan usta Aiskhylos’u da geride bıraktı.
Başlıca Eserleri
Bizans kaynakları Sofokles’in 123 ila 130 oyun yazdığını aktarsa da bugüne ulaşan yapıtlar son derece sınırlıdır: yedi trajedisi ile “Zağarlar” adlı satir oyununun bir bölümü. Bu eserlerin tamamı şairin kendi hayatının 48. yaşından sonra, olgunluk döneminde kaleme almış olması dikkat çeker. Kesin olmayan tarihsel sıralamayla bu trajediler şöyledir:
- Aias
- Trachis Kadınları
- Antigone
- Kral Oidipus
- Elektra
- Philoktetes
- Oidipus Kolonos’ta
Antigone ve Kral Oidipus, Sofokles’in başyapıtları olarak kabul edilir. Antigone’de genç kahramanın “Ben dünyaya kin değil, sevgi paylaşmaya geldim” diyerek tanımlandırdığı insancıllık anlayışı tüm çağlar boyunca seyirciyi derinden sarsmaya devam etmiştir. Kral Oidipus ise anlatının zaman, yer ve konu birliğini olağanüstü bir ustalıkla bir arada kurmasıyla Batı tiyatrosunun en çok incelenen yapıtları arasında yer alır. Elektra ise kuruluş bakımından Sofokles’in en yetkin oyunlarından biri sayılır; babası Agamemnon’a duyduğu derin bağlılık ile öç alma kararlılığının birleştiği bu kahramanın adı sonraki yüzyıllarda psikanalize bile konu oldu.
Yası ve Mirası
Sofokles, MÖ 406 yılında Atina’da 91 yaşında hayatını kaybetti. Eşi Nikostrate’den doğan oğlu İophon’un da başarılı bir tragedya şairi olduğu belirtilir; Sikyon’lu Theoris adlı bir kadından ise evlilik dışı oğlu Ariston dünyaya geldi. Antik tiyatronun teknik ve edebi çerçevesini köklü biçimde yeniden çizen Sofokles, aradan geçen yirmi beş asırdan bu yana sahnelerde yaşamaya devam eden oyunlarıyla tragedya geleneğinin vazgeçilmez bir temel taşı olmayı sürdürmektedir.