Türk sinemasına ve siyasi hayatına derin izler bırakan Sırrı Süreyya Önder, 7 Temmuz 1962 tarihinde Adıyaman'da dünyaya gözlerini açmış ve 3 Mayıs 2025'te İstanbul'da hayatını kaybetmiştir. Çok yönlü kişiliğiyle öne çıkan Önder; yönetmenlik, senaristlik, oyunculuk, yapımcılık ve gazetecilik gibi pek çok alanda eserler üretirken, parlamentoda DEM Parti İstanbul Milletvekilliği ve TBMM Başkanvekilliği görevlerini de üstlenmiştir. Yaşamı oyunca siyasi mücadelelerin tam merkezinde yer alan bu sıra dışı isim, Türkiye'nin demokratikleşme süreçlerinde ve kültürel dünyasında aktif roller oynayarak adından sıkça söz ettirmiştir.
Zorluklarla Dolu Gençlik Yılları ve Cezaevi Süreci
Sırrı Süreyya Önder, Adıyaman'ın merkez ilçesinde Türkmen kökenli bir ailenin ilk evladı olarak dünyaya gözlerini açtı. Babası Ziya Önder, berber ve arzuhalciydi. Kendisi, 1960'lı yıllarda Türkiye İşçi Partisi'nin Adıyaman il başkanlığını ve kuruculuğunu da yürütmüştü. Sırrı Süreyya henüz sekiz yaşındayken babasını siroz nedeniyle kaybedince, ailesiyle birlikte dedesinin evine yerleşmek zorunda kaldı. Zehra Aras, Ali Önder ve Behice Bilgiç adlarında üç kardeşinin yanı sıra bir kardeşi daha olan Sırrı Süreyya, ailesine destek olmak için bir fotoğrafçıda çırak olarak çalışmaya başladı. Ancak buradan kazandığı para aileyi geçindirmeye yetmeyince, on altı yaşını bitirdikten sonra Sıtma Savaş ve Eradikasyon Teşkilatı bünyesinde mevsimlik işçi olarak çalışmaya başladı. Milliyetçi Cephe Hükûmeti kurulunca işini kaybetti. Bunun üzerine kendi lastik tamir dükkânını açtı.
Gençlik yıllarında siyasi olaylara ilgi duymaya başlayan Önder, 1978 yılında Adıyaman Lisesi'nde ikinci sınıf öğrencisiyken Maraş Katliamı'nı protesto ettiği gerekçesiyle tutuklandı. Cezaevinden çıktıktan sonra eğitimine devam etti. Üniversite sınavındaki ilk tercihi olan Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'ni kazanıp Ankara'ya gitti. Darbe gerçekleştiği sırada Ankara'da bulunuyordu. Askeri müdahaleyle birlikte başlayan ilk tutuklama furyasında hapse girdi. Uzun süren yargılamaların neticesinde on iki yıl hapis cezasına çarptırılan Önder, afişlerle arandığı dönemde Ankara'nın Altındağ ilçesindeki bir gecekonduda gizleniyordu. Geçmişte birlikte işkence gördüğü bir arkadaşının ihbarı sonucu yakalanarak emniyette DAL adı verilen hücrelerde tam 105 gün boyunca tutuldu. Buradaki gözaltı sürecinin son bulmasıyla mahkûmiyet yılları başlarken, cezaevinde katıldığı açlık grevleri ve protestolar nedeniyle infazları yandı. Yaşanan bu infaz iptalleri nedeniyle farklı cezaevlerinde toplam yedi yıl boyunca mahkûm olarak hapis yattı.
Sanattan Gazeteciliğe Uzanan Yolculuk
Cezaevi yıllarının ardından sanata yöneldi. Sinema dünyasında adından başarıyla söz ettirdi. Yönetmenlik, senaristlik ve oyunculuk gibi farklı disiplinlerde özgün yapımlara imza atan Önder, aynı zamanda müzik yapımcılığı alanında da faaliyet gösterdi. Medya alanındaki kariyerine ise Ocak 2010'da BirGün gazetesinde köşe yazarlığı yaparak adım attı. Buradaki yazarlık deneyimi aynı yılın Mart ayına kadar sürerken, ardından Ekim 2010'dan itibaren Radikal gazetesinde köşe yazıları kaleme almaya başladı. 2011 yılının Mayıs ve Haziran aylarında ise Özgür Gündem gazetesinde okurlarıyla buluştu.
Önder'in köşe yazarlığı yaptığı gazeteler sırasıyla şunlardır:
- BirGün Gazetesi (Ocak 2010 - Mart 2010)
- Radikal Gazetesi (Ekim 2010'dan itibaren)
- Özgür Gündem Gazetesi (Mayıs - Haziran 2011)
Siyaset Sahnesi ve Toplumsal Davalardaki Rolü
Siyaset sahnesinde de aktif bir portre çizdi. Seçimlere Emek, Demokrasi ve Özgürlük Bloku çatısı altında katılan Önder, bağımsız aday olarak girdiği bu yarışta İstanbul 2. bölgeden milletvekili seçilerek meclise girdi. Bu başarısıyla birlikte parlamentoda TBMM 24. Dönem İstanbul milletvekili sıfatıyla görev yürütmeye başladı. 2013 yılındaki Taksim Gezi Parkı olayları sırasında polisin attığı biber gazı fişeğinin isabet etmesi sonucu yaralanarak hastaneye kaldırıldı. 2014 yerel seçimlerinde HDP bünyesinde İstanbul Büyükşehir Belediyesi başkanlığına adaylığını koydu ancak seçimi kazanamadı.
Ülkedeki barış süreçlerinde de kritik roller üstlenen Önder, Abdullah Öcalan ile Türk Hükûmeti arasındaki görüşmeleri kolaylaştıran HDP heyetinde yer aldı. Bu kritik diyalog süreci, 28 Şubat 2015 tarihinde kamuoyuna duyurulan meşhur Dolmabahçe Mutabakatı ile sonuçlandı. HDP çatısı altında girdiği Haziran 2015 ve Kasım 2015 genel seçimlerinde Ankara 1. bölgeden milletvekili seçildi. TBMM bünyesinde 25. ve 26. Dönem Ankara milletvekili unvanıyla çalışan Önder'in siyasi faaliyetleri, zamanla pek çok soruşturma ve cezayı da beraberinde getirdi.
Önder, 2013 yılındaki Nevruz kutlamaları sırasında yaptığı bir konuşma sebebiyle yargılama sürecine tabi tutuldu. 3 Aralık 2018 tarihinde mahkeme tarafından 43 ay hapis cezasına mahkûm edilmesinin ardından, 6 Aralık 2018'de Kocaeli Kandıra F Tipi Cezaevi'ne girdi. Yaklaşık bir yıl cezaevinde kaldıktan sonra, Anayasa Mahkemesi'nin ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar vermesi üzerine 4 Ekim 2019'da tahliye edildi. 17 Mart 2021 tarihinde Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı Bekir Şahin, Önder ve 686 HDP'li siyasetçi hakkında beş yıl siyaset yasağı getirilmesi ve HDP'nin kapatılması talebiyle dava açtı. Yargılandığı Kobani Davası'ndan 16 Mayıs 2024'te beraat eden Önder, 2023 genel seçimlerinde DEM Parti saflarından yeniden aday oldu. Seçilerek parlamentodaki yerini yeniden aldı. Burada TBMM Başkanvekilliği görevini yürüttü.