Sovyet sinemasının en özgün ve asi yönetmenlerinden biri olan Sergei Parajanov, 9 Ocak 1924 tarihinde Gürcistan'ın başkenti Tiflis'te dünyaya geldi. Doğum adı Sarkis Parajanyan olan sanatçı, Sovyet rejiminin tüm acımasız baskılarına, sansürlerine ve yıllar süren ağır çalışma kampı cezasına rağmen kendi şiirsel ve masalsı sinema dilinden asla taviz vermedi. Ermeni bir ailenin evladı olarak başladığı yaşamını 20 Temmuz 1990'da Erivan'da noktalayan yönetmen, arkasında geleneksel kalıpları yıkan bir görsel miras bıraktı. Hayatı boyunca üretkenliğini koruyan ve sınırları zorlayan sanatçı, modern sinema sanatının öncülerinden biri haline geldi.
Tiflis'ten Moskova'ya Sanat Dolu Bir Gençlik
Genç Sarkis Parajanyan, sanatla daima iç içe büyüyen bir aile ortamında yetişti. Babası Iosif Parajanyan, Çarlık ordusunda subaylık yaptıktan sonra antikacılık işiyle uğraşan bir esnaftı. Annesi Siranuş Bejanyan da kültürel değerlere önem veren bir kadındı. Evde Ana ve Rusana adında iki ablasıyla büyüyen yönetmen, küçük yaşlardan itibaren sanata büyük ilgi duydu. Bu ilgi doğrultusunda Tiflis Konservatuvarı'nda şan ve keman eğitimi aldı. Müzik çalışmalarının yanı sıra düzenli resim dersleri aldı, Çiaureli'nin bale derslerine katıldı.
Yetenekli gencin yaşamı, drama eğitmeni olan Şota Açkabadze'nin kendisini fark etmesiyle tamamen yön değiştirdi. Açkabadze, ondaki büyük potansiyeli fark ederek onu sinema eğitimine yönlendirdi. Sanatçı, bu teşvikle 1945 yılında Moskova'nın yolunu tuttu. Her ne kadar ilk başta mühendislik eğitimi almaya başlamış olsa da sanat tutkusu ağır bastı. Gezgin bir tiyatro grubuna katılarak oyunculuk deneyimi kazandı. 1946 yılında Moskova Devlet Sinema Enstitüsü'ne (VGIK) girmek için sıradışı bir yol izledi. Puşkin'in ünlü 'Mozart ve Salieri' oyunundan uyarladığı bu giriş senaryosunda, iki müzisyen arkadaşın bir kuğunun tüylerini yolarak eğlenmesini anlatmıştı. Sanatsal cesaretini ortaya koyan bu sıradışı senaryo başvurusu sayesinde prestijli sinema okuluna kabul edilmeyi başardı. Yönetmenlik bölümünde Igor Savchenko ve ardından Aleksandr Dovzhenko gibi ünlü ustaların yanında çalıştı.
Trajediler, Aşk ve Ukrayna Yılları
Moskova'da eğitim gördüğü yıllarda, Tatar kökenli Müslüman bir öğrenci olan Nigar Kerimova'ya âşık oldu. Büyük hayallerle 1950 yılında dünya evine giren çiftin bu birlikteliği, kısa süre sonra yaşanacak büyük bir felaketle sonuçlandı. Genç eşinin bu evlilik yüzünden kendi ailesinin akrabaları tarafından 1951 yılında trajik biçimde katledilmesi üzerine derin bir sarsıntı yaşayan yönetmen, Moskova'dan ayrılarak Ukrayna'ya taşınma kararı aldı. Kiev'deki Dovzhenko Stüdyoları'nda yönetmen yardımcılığı üstlenerek hayatında yepyeni bir dönem başlattı. Dovzhenko bünyesinde gerçekleştirdiği ilk yaratıcı çalışmaları kapsamında özellikle belgesel filmlere ağırlık vermeyi tercih etti.
Kiev yıllarında, Yakov Bazelyan ile birlikte ilk kısa filmi olan 'Moldova Masalı'nı (Moldavskaya Skazka) çekti ve bu eserle mezun oldu. 1954 yılında yine Bazelyan ile birlikte, Emelyan Bukov'un masalından uyarlanan 'Andrieş' adlı ilk uzun metrajlı sinema filmini yönetti. Arkasından 'Dumka', 'Natalya Uzhvij' ve 'Altın Eller' adını taşıyan belgesellere imza attı. Tek başına yönettiği ilk uzun metrajlı yapıt olan, müzikal komedi havasındaki 'İlk Delikanlı'yı (Pervyj paren) 1958'de çekti. Hayatında yeni bir sayfa açarak 1956 yılında Ukraynalı Svetlana Şerbatyuk ile evlenen yönetmennın bu evlilikten Suren adında bir oğlu dünyaya geldi. Ancak çift, anlaşamayarak 1962 yılında yollarını ayırdı. 1961'de 'Ukrayna Rapsodisi' ile savaşı, 1962'de 'Taşta Bir Çiçek' ile madencilerin yaşamını beyaz perdeye taşıdı.
Sıradışı Başyapıtlar ve Bitmeyen Sürgünler
Sergei Parajanov, dünya çapındaki ününü 1964 yapımı 'Unutulmuş Ataların Gölgeleri' (Tini zabutykh predkiv) ile sağladı. Ukrayna coğrasyasının geleneksel halk kültürünü coşkulu bir dille kutlayan bu öncü yapıt; San Francisco, Roma ve Montreal gibi prestijli uluslararası film festivallerinde gösterilerek dünya çapında büyük ödüller kazandı. Sanatçı, bu eser dışında kalan eski tüm filmlerini daha sonra 'çöp' olarak tanımlayacaktı. Bu büyük başarıya rağmen, film Sovyet yönetiminin engellerine takıldı ve geniş kitlelere gösterilmesi engellendi.
Tiflisli Ermeni ressam Hakob Hovnatanyan hakkındaki belgeseli hazırlamak amacıyla 1967 yılında Ermenistan'a geçen yönetmen, hemen ardındaki sene ünlü halk şairi Sayat Nova'nın hayatını konu edinen efsanevi başyapıtını tamamladı. Fakat bu benzersiz başyapıt, Sovyet yetkilileri tarafından tamamen yasaklanıp sansürlenerek 'Narın Rengi' ismiyle radikal biçimde yeniden kurgulandı ve ancak 1969 yılında bu kısıtlı haliyle vizyona girebildi. Yönetmenin benzersiz üslubu, Sovyet yetkililerini rahatsız etmeye devam ediyordu.
1973 yılının aralık ayında, eşcinsellik suçlamasıyla tutuklanan yönetmen, beş yıl ağır çalışma kampı cezasına çarptırıldı. Dört yıl boyunca demir parmaklıklar ardında kaldıktan sonra, uluslararası protestoların etkisiyle özgürlüğüne kavuştu. Tiflis'e döndüğünde bile rejimin sinema engeli devam etti. Sinemadan uzak kaldığı yıllarda çizimler, kolajlar, kutular ve şapkalar tasarlayan yönetmen, 1984 yılında Tiflis'te ilk sergisini açtı. Sovyet rejimindeki siyasi yumuşama rüzgarları sayesinde nihayet uzun bir aradan sonra yeniden kameranın arkasına geçme şansı yakaladı. 1989 yılında İstanbul Film Festivali'ne katılmak üzere Türkiye'ye geldi ve 'Aşık Garip' filmini sundu. Burada ünlü fotoğrafçı Ara Güler ile bir araya geldi. Takvimler 20 Temmuz 1990 tarihini gösterdiğinde akciğer kanseri nedeniyle Erivan'da hayata gözlerini yuman bu ödün vermez yaratıcı, Sovyet rejiminin uyguladığı her türlü ağır baskıya rağmen sanatsal bağımsızlığını sonuna kadar korudu. Sanatçının anısına, 1999 yılında hem Ermenistan hem de Ukrayna'da posta pulları basıldı.
Yönetmenlik ve Senaryo Çalışmaları
- Aşık Garip (1988)
- Sayat Nova (Narın Rengi) (1969)
- Unutulmuş Ataların Gölgeleri (1965)
- Suram Kalesi Efsanesi (1985)
- Hakob Hovnatanyan (1967)
- Kiev Freskleri (1965)
- Ukrayna Rapsodisi (1961)
- Andrieş (1954)
- Moldova Masalı (1951)