Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminden Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yarısına uzanan fırtınalı tarihi süreçte, Türk kütüphanecilik tarihinin en cesur ve tavizsiz simalarından Sabri Kalkandelen, 1862 yılında Kalkandelen'de dünyaya gözlerini açtı. Ömrünü nadide yazma eserlerin korunmasına, tasnif edilmesine ve geleceğe aktarılmasına adayan bu şair ruhlu aydın, mesleki disiplininin yanı sıra tarih sahnesindeki kahramanca duruşuyla da tanınır. Gençlik yıllarında babasıyla birlikte Sırp ve Rus harplerine katılarak çetin koşullara göğüs geren Kalkandelen, 1881 yılında ailesiyle birlikte payitaht İstanbul'a göç etti. Burada Şehzadegan Mektebi'nde aldığı üç yıllık eğitimle entelektüel altyapısını güçlendiren Sabri Bey, ömrünü saray kütüphanelerinden üniversite koridorlarına uzanan ve yarım asra yaklaşan seçkin bir meslek kariyerine adamıştır.
Saray Kütüphanesinden Üniversiteye Uzanan Mesleki Ömür
Eğitimini başarısıyla tamamladıktan hemen sonra, 1 Mart 1888 tarihinde Yıldız Kütüphanesi bünyesinde memur olarak ilk resmi vazifesine başladı. Dönemin Kitapçıbaşısı Hasbi Efendi'nin riyasetinde mesleğin en ince ayrıntılarını ve yazma eserlerin korunma yöntemlerini öğrendi. İkinci Meşrutiyet'in ilan edilmesinin akabinde gösterdiği üstün başarılar neticesinde kütüphane müdürlüğüne terfi ettirildi. Görev süreci boyunca padişahın en güvendiği isimler arasına girerek Kitabî-i Şehriyari ve Hâfız-ı Katip sıfatlarıyla 1928 yılına kadar kütüphanenin yönetimini üstlendi. Tavizsiz meslek disipliniyle efsaneleşen Sabri Bey, resmi makbuz olmaksın en ufak bir kağıdı bile kimseyle paylaşmazdı. Hatta dönemin mutlak hakimi olan padişah II. Abdülhamid dahi kendisinden okumak üzere kitap talep ettiğinde, kayıt dışı hiçbir eseri kütüphaneden dışarı çıkarmaması onun meslek ahlakını gösteren en çarpıcı örnektir. Onun için görev her şeydi.
Yıldız Yağmasına Karşı Bedenini Siper Eden Kahraman
Sabri Kalkandelen'in adını tarihe altın harflerle yazdıran en çarpıcı hadise, 31 Mart Vakası esnasında cereyan etti. II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesini fırsat bilen isyancılar ve başıbozuk askerler, Yıldız Sarayı'nı hedef alarak büyük bir yağma hareketi başlattı. Paha biçilemez binlerce el yazması ve nadide eserin bulunduğu Yıldız Kütüphanesi'ni talan etmek amacıyla kapıya dayanan kalabalık grubun karşısına tek başına Sabri Bey dikildi. Kütüphane kapısının önüne bedenini siper ederek yatan cesur müdür, içeriye girilmesine asla müsaade etmedi. Anlatılanlara göre öfkeli askerlere silahını çekerek, kendi cesedini çiğnemeden hiç kimsenin eşikten içeri adım atamayacağını haykırdı. Tavrı son derece netti. Askerlerin arasında bulunan bazı Arnavut kökenlilerin, Sabri Bey'in şivesini tanıması ve babası Mustafa Ruhi Efendi'nin oğlu olduğunu fark etmesiyle kriz çözüldü. Saygın bir Nakşibendi şeyhi olan Mustafa Ruhi Efendi'nin oğluna zarar vermek istemeyen ve ona hürmet gösteren askerler geri çekildi, böylece dünya kültür mirası büyük bir yıkımdan kurtarıldı. Bu cesaret kütüphaneyi kurtarmıştı.
Cumhuriyet Dönemi Çalışmaları ve Edebi Kişliği
Savaşlar, darbeler ve İstanbul'un işgali gibi en çetin dönemlerde dahi görev yerini terk etmeyen Sabri Bey, Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte çalışmalarını kararlılıkla sürdürecekti. Dönemin Darülfünun Emini İsmail Hakkı Baltacıoğlu'nun yoğun çabaları neticesinde 1925 yılında Yıldız Kütüphanesi, İstanbul Üniversitesi'ne devredildi. Bu tarihi nakil sürecini bizzat yöneten Sabri Bey, 1928 yılına kadar üniversite bünyesinde bu şerefli vazifeyi sürdürdü. Üniversite bünyesinde gerçekleştirdiği en önemli hizmetler ise şunlardır:
- Yazma eserlerin korunması amacıyla İslam Eserleri Bölümü'nde kapsamlı tasnif faaliyetleri yürütmek,
- 1935 senesinden itibaren kurulan özel bir komisyonla beraber kütüphanedeki el yazması divanların açıklamalı kataloglarını hazırlamak,
- Emekliliğinin ardından da ilim dünyasından kopmayarak üniversite bünyesinde oluşturulan tasnif heyetinin başkanlığını üstlenmek.
Bu kritik çalışmalarıyla Türk kütüphaneciliğinin kurumsallaşmasına devasa katkılar sunmuştur.
Soyadı kanununun yürürlüğe girmesiyle, doğduğu toprakların adını yaşatmak için Kalkandelen soyadını alan Sabri Bey, mesleki mirasını kendisi gibi kütüphaneci olan oğlu Nurettin Kalkandelen'e devretti. 1902 doğumlu oğlu Nurettin Bey de babasının izinden giderek üniversite kütüphanesine müdür tayin edilmiş ve bu görevi 1970'li yıllara kadar başarısıyla sürdürmüştür. Oğlu da onun izindeydi. Mesleki disiplininin yanında edebi yönüyle de temayüz eden Sabri Kalkandelen, klasik divan edebiyatı tarzında bir divançe oluşturacak kadar zengin şiirler kaleme almıştır. Ömrünü kitaplara ve memleketine adayan bu kıymetli şahsiyet, 8 Nisan 1943 tarihinde İstanbul'da vefat etti. Naaşı, babası Mustafa Ruhi Efendi'nin Yahya Efendi Tekkesi haziresinde yer alan mezarının yanına sırlanarak ebedi istirahatgâhına tevdi edildi. Mekanı cennet olsun.