Türk resim sanatının öncü isimlerinden Hatice Sabiha Bozcalı, 1904 yılının Ocak ayında İstanbul'da sanatla yoğrulmuş nüfuzlu bir ailede dünyaya geldi. Osmanlı'nın son dönemlerinde doğan Bozcalı, çocukluğundan itibaren iç içe olduğu estetik dünyayı, aldığı çok yönlü eğitimle profesyonel bir kariyere dönüştürdü. Ülkenin sanayi üretimini tuvallerine taşıyan ilk kadın ressam unvanına sahip olan bu değerli sanatçı, aynı zamanda illüstrasyonlarıyla da döneminin görsel hafızasını şekillendirdi. İstanbul'da 12 Nisan 1998 tarihinde vefat eden Bozcalı, ardında hem endüstriyel dönüşümü belgeleyen tablolar hem de kentin kültürel mirasını yansıtan çizimler bıraktı.
Sanatla Filizlenen Bir Gençlik ve Avrupa Eğitimi
Sabiha Bozcalı'nın köklü ailesi, onun sanat yolculuğunda en büyük destekçisiydi. Dahiliye nazırlığı yapmış, "Faik" mahlaslı şair ve devlet adamı Mehmed Memduh Paşa'nın kızı Zeliha Handan Hanım ile Bahriye Nazırı Bozcaadalı Hasan Hüsnü Paşa'nın oğlu Amiral Mehmet Rüştü Paşa'nın kızı olarak dünyaya gelen Bozcalı, evinde sanatın her dalıyla karşılaştı. Kabiliyetini erken yaşta fark eden ailesi, henüz beş yaşındayken onu ressam ve müze müdürü Ali Sami Boyar ile tanıştırdı. İlk eğitimi bu şekilde başladı. Boyar'dan aldığı dersler, Bozcalı'nın yaşamı boyunca sürecek sanat tutkusunun temelini attı.
On beş yaşını doldurduktan sonra eğitimini uluslararası bir boyuta taşımak isteyen genç ressam, Avrupa'nın önde gelen sanat merkezlerine gitti. Berlin'de Lovis Corinth'in, Münih'te Karl Kaspar'ın atölyelerinde çalışarak Batı resminin tekniklerini yerinde inceledi. Paris'e geçtiğinde ise manzara ve natürmortları ile tanınacak olan Bozcalı, ünlü ressam Paul Signac ile çalışma fırsatı buldu. Signac, genç sanatçının kabiliyetini takdir ederek onu resim sanatının gerektirdiği hassasiyete sahip, kendisini tamamen bu mesleğin zorlu çalışmasına adayan biri olarak tanımladı. Bozcalı, İtalya'da da durmadı. Roma'da Severini ve Massimo Campigli gibi ustalardan dersler alarak Giorgio de Chirico ile ortak atölye çalışmalarında bulundu. Yurda dönüşünde ise 1928-1929 yılları arasında Güzel Sanatlar Akademisi'nde Namık İsmail'in yanında eğitimini pekiştirdi.
Sanayinin Ritmini Tuvallere Taşıyan Fırça
Her ne kadar manzara ve natürmort çalışmalarıyla tanınsa da, portre konusundaki üstün becerisiyle sanat çevrelerinde kendine has bir yer edindi. Ancak Bozcalı'yı Türk sanat tarihinde benzersiz kılan gelişme 1930'ların sonunda yaşandı. Cumhuriyet Halk Partisi ile Halk Evleri'nin ortaklaşa yürüttüğü Yurt Gezileri programı kapsamında 1939 yılında Zonguldak'a gönderildi. Bu programın temel gayesi, modernleşen ve yeni bir kimlik kazanan Türkiye Cumhuriyeti'nin sanayi hamlelerini sanatçılar vasıtasıyla belgelemekti. Zonguldak'taki maden ocaklarını ve fabrikaları yakından gözlemleyen Bozcalı, buradaki endüstriyel tesisleri büyük bir titizlikle resmetti. Bozcalı, sanayi üretimini resmeden ilk kadındır. Sanatçının bu gezi sırasında ürettiği ve ülkenin sanayi arşivine geçen önemli tabloları şunlardır:
- Kozlu Elektrik Santrali ve Skip Tesisatı
- Karabük Demir Çelik Fabrikası
- Asansör (İncir Harmanı) ve Asansör Makinası
- Sömikok Makinası ve Sömikök Fabrikası
- Varagel
Gazete İllüstrasyonlarından İstanbul Ansiklopedisine Uzanan Miras
Sabiha Bozcalı, tuvallerinin yanı sıra basın dünyası ve reklamcılık sektörü için de önemli bir figürdü. Gazetelerde yayınlanan çizimleriyle geniş kitlelere ulaşmayı başardı. Sanat dünyasında adından sıkça söz ettirdi. Ayrıca 1946 yılından itibaren TEKEL ve Yapı Kredi Bankası gibi dönemin devasa kurumları için özel tasarımlar hazırladı. Bu çalışmaları, o yıllarda reklam ve yayıncılık alanında yaşanan görsel yenilenmeye ve modern anlatım dilinin yerleşmesine doğrudan katkı sağladı.
Bozcalı'nın kariyerinin en hacimli çalışmalarından biri de ünlü tarihçi Reşad Ekrem Koçu'nun hazırladığı İstanbul Ansiklopedisi projesidir. Reşad Sevinçsoy ve Nezih İzmiroğulları gibi dönemin usta çizerleriyle omuz omuza çalışan sanatçı, bu dev esere hayat verdi. 11 ciltlik bu eşsiz yayına tam 901 adet özgün illüstrasyon kazandırarak kentin kültür tarihini çizgileriyle ölümsüzleştirdi. Türk sanatının bu üretken ve yenilikçi kadını, hem resimleri hem de çizimleriyle ardında silinmez bir iz bıraktı.