Reşideddin Fazlullah bin İmadüdevle el Hemedani, 1247 yılında Hemedan'da dünya gelerek tıp, tarih ve siyaset alanında İslam dünyasının en etkili devlet adamlarından biri oldu. İlhanlı Devleti bünyesinde tıp eğitimi alıp otuzlu yaşlarında İslam dinini seçen bu bilge şahsiyet, sarayda özel hekimlikten maliye vezirliğine uzanan yolda büyük başarılara imza attı. İmparatorluğun yerleşik düzene geçiş sürecini ve tarım politikalarını başarıyla yöneterek altın çağını şekillendiren Reşideddin Fazlullah, 18 Temmuz 1318 tarihinde Tebriz'de yetmiş bir yaşında trajik bir idamla yaşamını yitirdi.
Hekimlikten İmparatorluk Vezirliğine Ulaşan Yolculuk
Hemedan'da doğan Ebül Hayr Reşideddin, hekimliği seçti. Dedesi ve babası da bu meslektendi. Tıp tahsilini tamamladıktan sonra mesleğinde ilerlemek amacıyla İran'ın farklı şehirlerine seyahat eden hekim, çağın önde gelen bilim insanlarından dersler aldı. Ünü hızla yayılan Reşideddin, İlhanlı hükümdarları Abaka Han ile Argun Han'ın ve ardından Gazan Han'ın özel hekimliğine getirildi. Gazan Han'ın 1295'te İslam dinine geçmesinde önemli tavsiyelerde bulundu. Bu yakınlık, 1298 yılında maliye veziri Sa'ddüdin ile beraber maliye divanının başına getirilmesiyle sonuçlandı. Mahmud Gazan Han'ın 1304'teki vefatının ardından tahta geçen Muhammed Olcayto Hüdabende döneminde de vezirlik makamını koruyan Reşideddin, saray entrikalarını ustalıkla savuşturdu. Gücünü pekiştiren devlet adamının oğulları, İlhanlı hanedanı ve yerel ailelerle evlilik bağları kurarak Anadolu genel valiliği gibi kritik yönetim mevkilerine yükseldiler. Olcayto Han'ın 1316'da ölümünden sonra genç yaşta hükümdar olan Ebu Said döneminde de görevine devam etmesine karşın, diğer vezir Ali Şah ile yaşadığı çekişmeler sonunu hazırladı. Olcayto Han'ı zehirleyerek öldürmekle suçlanan Reşideddin Fazlullah, Tebriz'deki mahkemede kendini savunsa da oğlu İzzeddin İbrahim ile birlikte 18 Haziran 1318'de idama mahkum edildi. Malları yağmalanan ve yaptırdığı vakıfları iptal edilen vezirin naaşı Tebriz sokaklarında sürüklendikten sonra inşa ettirdiği Rab-ı Reşidi külliyesindeki türbesine defnedildi.
Toplumsal Refah ve Tarımda Altın Çağ
Vezirlik görevi boyunca Reşideddin Fazlullah, devlet idaresindeki üstün yeteneğini büyük servetiyle birleştirerek halkın hizmetine sundu. Kazandığı hekimlik gelirlerini, miras kalan servetini ve aldığı hediyeleri hayır işlerinde kullanmaktan büyük mutluluk duydu. Gazan Han döneminde hayata geçirilen ve göçebe Moğol devlet yapısını yerleşik yaşamla tanşştıran büyük tarım reformlarının arkasındaki akıl hocası da oydu. Köylülerin korunması, vergi adaleti, boş arazilerin tarıma kazandırılması ve yurt dışından getirilen şifalı bitkiler ile meyve tohumlarının çiftçilere dağıtılması onun telkinleriyle sağlandı. Sulama kanallarını onartan, yeni ölçü birimleri getiren ve ticareti canlandırmak adına kervansarayları yenileyen Reşideddin, tarımsal verimliliği artırmak amacıyla gözlemevleri kurdurdu. Kendi birikimiyle başkent Sultaniye'de "Reşidiyye" adında modern bir yerleşim birimi inşa etti ve Anadolu ile Azerbaycan'daki terk edilmiş toprakları imar etti. Malatya'da Gazan Han adına kurduğu yirmi altı köyün yanı sıra, Cizre'de de açtırdığı kanal çevresinde on dört köy kurup buralara Türkmen aşiretlerini yerleştirdi. Yezd kentinde bulunan yüzlerce yer altı sulama kanalının bakımını üstlenip yenilerini açmak için bütçeler ayırdı ve benzer çalışmaları Tebriz'de de sürdürdü. En büyük imar projesi ise Tebriz'in doğusunda Kuh-i Veylan yamacına kurduğu Rab-ı Reşidi mahallesi oldu. Zamanla devasa bir şehre dönüşen bu yerleşim yerinde otuz bin konut, bin beş yüz dükkan, yirmi dört kervansaray, darphane ve dünyanın dört bir yanından gelen uzman hekimlerin görev yaptığı dev bir darüşşifa bulunuyordu. Sadece bilim insanlarına ayrılan caddede Bizans da dahil olmak üzere pek çok coğrafyadan gelen binlerce öğrenci eğitim alıyordu.
Doğu ve Batı Sanatını Etkileyen Entelektüel Miras
Reşideddin Fazlullah, devlet işlerinin yoğunluğu arasında tıp, tarih, tarım ve coğrafya gibi farklı disiplinlerde on dört değerli kitap kaleme aldı. Farsça, Arapça, Moğolca, Türkçe, İbranice ve Çince bilen dahi vezir, bilimsel çalışmalarını tüm dünyaya yaymak için olağanüstü bir çaba sarf etti. Eserlerini Bağdat kağıdına yazdırarak farklı dillere çevirtti ve çoğalttırarak kütüphanelere hediye etti. Kitapların çoğaltılması ve haritalandırılması için yaptığı yüksek harcamalar, tarihte Tebriz Minyatür Okulu olarak anılan sanat ekolünün doğuşunu sağladı. Ekolün çizgileri İtalya ve Hindistan'a kadar ulaştı. Yazarın kaleme aldığı bazı önemli eserler şunlardır:
- Cami-ut-Tevarih: Gazan Han'ın isteğiyle yazılmaya başlanan ve dünya tarihi niteliği taşıyan Farsça başyapıttır. İlk cildinde Türk ve Moğol tarihini, ikinci cildinde ise İslam, Çin, Hindistan, İsrail ve Avrupa milletlerinin geçmişini ele alır.
- Asar-ı Ahya: Tarım ve doğa bilimlerine dair Farsça kaleme alınmış ilk derleme eserdir. Meteoroloji, hayvancılık, kale inşası, gemi yapımı ve metalurji gibi yirmi dört farklı bölüme ayrılan kitap, özellikle yer altı sulama kanallarının kazım tekniklerini detaylandırır.
- Tensukname-i İlhani der Fünun-u Ulum-u Hitayi: Çin tıbbı ve bilimi üzerine yazılmış, Doğu'nun tıp sırlarını içeren kıymetli bir çalışmadır.
- Şuabi Pançgana: Arap, Türk, İsrail, Avrupa ve Çin hanedanlarının soyağaçları ile ordu düzenlerini açıklayan bir eserdir.
- Kitab-ı Siyaseti Tedbir-i Mülkü Hitaiyan: Çin ve Moğol devlet yönetim ilkelerini ele alır.
- Miftah'üt Tefasir: Budizm ve Hinduizm inançlarındaki reenkarnasyon kavramının temelsizliğini savunan dini felsefe kitabıdır.
- Vakfname-i Rab-ı Reşidi: Tebriz'de kurduğu büyük vakfın şartlarını, işleyişini ve kendi eserlerinin listesini içeren Arapça belgedir.