Türk eğitim tarihi ve Cumhuriyet'in kuruluş dönemi siyaset sahnesinin en önemli isimlerinden biri olan Mehmet Refet Ülgen, 1888 yılında Şanlıurfa'da hayata gözlerini açtı. Yaşamı boyunca hem eğitim bürokrasisinde hem de parlamento çatısı altında ülkesine büyük bir özveriyle hizmet eden bu değerli devlet adamı, her şeyden önce eğitimci kimliğiyle genç nesillerin yetişmesine öncülük etmiştir. Siyasal ve toplumsal kalkınmanın yolunun eğitimden geçtiğine inanan Ülgen, 27 Ekim 1964 tarihinde vefat edene dek Türkiye'nin modernleşme sürecine önemli katkılar sunmuştur.
Şanlıurfa'dan İstanbul'a Uzanan Akademik Yolculuk
Adle Hanım ve Eyyup Efendi'nin evladı olarak dünyaya gelen Mehmet Refet Bey, eğitim hayatına doğduğu topraklarda başladı. İlk ve ortaöğrenim adımlarını burada attı. Urfa ve İstanbul İdadilerinde ortaöğrenimini başarıyla tamamladıktan sonra yükseköğrenim için Maliye Yüksekokulu'na kaydoldu. Buradan pekiyi derece ile mezun olarak parla k zekasını ortaya koydu. Bilim dünyasına olan merakı onu daha da ileriye taşıdı ve İstanbul Darülfünunu Fen Fakültesi'nde matematik alanında doktora unvanını elde etti.
Mesleki kariyerine ilk adımı 19 Ekim 1909 tarihinde Ziraat Bankası Merkez İdaresi Memur Kalemi'nde göreve başlayarak attı. Bankada gösterdiği üs tün çalışma disiplini sayesinde, 14 Mart 1911 ile 20 Aralık 1913 tarihleri arasında Memurlar Kalemi'nde yardımcı (refik) pozisyonuna yükseldi. Ancak onun gönlünde yatan asıl meslek öğretmenlikti.
Eğitim Ordusunun Cephelerindeki Yönetici
Mehmet Refet Bey, bankacılık kariyerinin ardından yönünü tamamen ülkenin eğitim sektörüne çevirdi. Refet Bey, bankadaki görevinden ayrılarak eğitim ordusuna katıldı. 7 Aralık 1914 tarihinde Şam Sultanisi bünyesinde matematik dersleri vererek öğretmenlik kariyerine ilk adımını attı. Buradaki eğitim yöntemleri ve matematik alanındaki yetkinliği, kısa sürede kendisini göstermesini sağladı. Nitekim 23 Eylül 1915 tarihinden 31 Ağustos 1916 tarihine kadar, okulun müdürü olmasının yanı sıra aynı zamanda sanayi ve matematik öğretmeni olarak da hizmetine devam etti. Bu görev, onun ileride üstleneceği daha büyük idari yüklerin bir habercisi niteliğindeydi.
Osmanlı döneminden Cumhuriyet'e geçiş döneminin zorlu şartlarında yurdun dört bir yanında eğitim bürokrasisinde aktif sorumluluklar üstlenen Mehmet Refet Bey, sırasıyla Balıkesir, Aksaray ve Adana'da müdürlük görevlerinde bulundu. Ülkenin köklü eğitim kurumlarında ve maarif müdürlüklerinde yaptığı başarılı çalşmalarla yönetici olarak büyük bir tecrübe kazandı. Bu dönemdeki yönetsel başarıları şöyle sıralanabilir:
- 4 Mayıs 1919'da Balıkesir Lisesi Müdürlüğü,
- 25 Mart 1921'de Aksaray Maarif Müdürlüğü,
- 23 Temmuz 1921'de Adana Maarif Müdürlüğü,
- 14 Aralık 1922'de Adana Lisesi Müdürlüğü,
- 14 Aralık 1923'te ise Maarif Vekâleti İlköğretim Genel Müdürlüğü görevlerine atandı.
Meclis Kürsüsünde ve Siyaset Arenasında Bir Ömür
Eğitim bürokrasisindeki bu parlayan kariyeri, kendisini sınıf tahtalarından milletin egemenlik merkezine taşıyacak yolun kapılarını araladı. Dönemin Urfa Milletvekili olan Hüsrev Bey'in Budapeşte Büyükelçisi olarak atanması ve milletvekilliğinden istifa etmesi üzerine, bölgede bir ara seçim düzenlendi. 17 Aralık 1924'te gerçekleştirilen bu kritik ara seçi mlerde Refet Bey, yıllardır eğitim ordusuna hizmet ettiği doğup büyüdüğü şehrin vefakar halkının büyük bir desteğini kazanarak 327 oy ile milletvekili seçildi. 11 Ocak 1925 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne katıldı ve çok geçmeden, 17 Ocak 1925 tarihli Meclis oturumunda seçim mazbatası resmi olarak kabul edildi.
Mehmet Refet Bey, II. Yasama Döneminde mesleki geçmişine uygun olarak meclis çatısı altında en çok eğitim-öğretim konularına yoğunlaştı. Milli Eğitim Bakanlığı mensuplarının ve öğretmenlerin yaşadığı sorunların çözümü için büyük gayret gösterdi. Ayrıca hemşehrilerinin kendisine duyduğu güvenle yalnızca bu dönemle sınırlı kalmayarak III., IV., V. ve VI. Yasama Dönemlerinde de üst üste Urfa Milletvekili seçilmeyi başardı.
Siyasal mücadelesini sivil alan da da desteklemek isteyen Refet Bey, genç Cumhuriyet'in en değerli eğitim hamlelerinden birinin mimarları arasında yer aldı. 31 Ocak 1928 tarihinde kurulan ve günümüzde de eğitim dünyasının en saygın markalarından biri olan Türk Maarif Cemiyeti'nin (TED) kurucuları arasında görev aldı. Bu cemiyetin kurucularından biri olmanın ötesinde, 15 Kasım 1935 ile 24 Nisan 1941 tarihleri arasında genel başkanlık görevini de büyük bir özveriyle yürüttü. Hem sınıflarda hem meclis kürsüsünde hem de cemiyet yönetiminde geçen bu dolu dolu yaşam, 27 Ekim 1964 tarihinde sona erdi.