Antik Yunan dünyasının en gizemli figürlerinden biri olan ünlü matematikçi ve filozof Pisagor, M.Ö. 570 dolaylarında Sisam adasında doğdu. Yüzük taşı ustası Mnesarkhos'un oğlu olan bu dahi isim, evrenin sırlarını sayılarla çözebileceğine inandı. Gençlik yıllarında bilge Thales'in öğrencisi oldu. Hocasının tavsiyesine uyarak dönemin matematik merkezi Mısır'a gitti. Burada Mısır dilini öğrendi. Yıllar sonra memleketine döndüğünde ise Sisam adası tiran Polykrates'in ağır baskısı altındaydı. Bunun üzerine ünlü düşünür, M.Ö. 529 yılında İtalya'nın güneyindeki zengin liman kenti Crotona'ya göç etmek zorunda kaldı. Burada kurduğu enstitüyle hem pozitif bilimlerin temellerini attı hem de takipçileriyle birlikte doğayı sayısal bağlamda yorumlayan benzersiz bir ekol geliştirdi.
Sisam'dan Crotona'ya Uzanan Bilgelik Yolculuğu
Pisagor'un Sisam adasında başlayan ilk eğitimi, sorgulayıcı zihnini besleyen en önemli basamak oldu. Onun Mısır'da geçirdiği yıllar, antik yazar Antiphon'un kaleme aldığı 'Erdemde Sivrilenler Üzerine' adlı esere de konu olmuştur. Bu kitaba göre düşünür, Mısır dilini tamamen öğrenmişti. Eğitimini tamamlayıp döndüğünde yurdunun tiran Polykrates tarafından yönetildiğini gördü. Baskıcı rejimden kaçan bilge, M.Ö. 529'da Crotona'ya yerleşti.
Crotona, Güney İtalya'nın en zengin liman kentlerinden biriydi. Pisagor, kişisel çekiciliği ve kehanet güçleri iddiasıyla etrafında gizemli bir hava yarattı. Bu sayede soylu ailelerin çocuklarından oluşan üç yüz kişilik bir okul kurdu. Öğrenciler okulda birlikte yaşıyorlardı ve kişisel mülkiyetleri yoktu. Toplulukta dinleyiciler ve matematikçiler olmak üzere iki grup bulunuyordu. Her üye eğitime dinleyici olarak başlıyor, başarı gösterirse matematikçiliğe adım atıyordu.
Bu enstitüde dini ve manevi öğretilerin yanı sıra şu pozitif bilimler de okutulmaktaydı:
- Fizik
- Matematik
- Siyaset bilimi
Pisagor bu bilimlere, insan bilgisinin tamamını kapsayan anlamında 'matemata' adını verdi. Bugün kullandığımız matematik kelimesi de bu sözcükten türemiştir. Okulda çiğnenmesi halinde ölüm cezası uygulanan çok sert bir sessizlik kuralı vardı. Çünkü insanların sözlerini genellikle dikkatsizce sarf ettiğine inanılıyordu. Ayrıca acısı artan bir insana acısını unutmasını söylemek büyük bir suç kabul edilirdi.
Sayıların Gizemi ve Doğanın Matematiksel Düzeni
Tarihte 'sayıların babası' olarak tanınan Pisagor, her şeyin matematikle ilişkili olduğuna inanıyordu. Ona göre sayılar nihai gerçekti ve her şey matematik yoluyla öngürülebilirdi. Ünlü düşünür fikirlerini hiçbir zaman yazılı hale getirmedi. Tüm bu öğretileri, öğrencilerinin aktardığı metinler sayesinde biliyoruz. Fakat Diogenes Laertios'un eserinde belirttiği üzere filozofun kendine ait bazı yazılı eserleri de vardı. Bununla birlikte Pisagor, kadınların sadece ev işleriyle ilgilenen birer eşya gibi görüldüğü o dönemde, toplulukta eşit şekilde çalışmalarına izin verdi. Nitekim onun matematikçi eşi Theano da Orfeusçu tapımın üyesi Brontinus'un kızıydı ve bu okulun önemli isimlerindendi.
Pisagor'un en bilinen başarısı, kendi adıyla anılan Pisagor teoremi oldu. Bir dik açılı üçgende dik kenarların karelerinin toplamı hipotenüsün karesine eşitir. Bunun yanı sıra bilgenin en büyük keşiflerinden biri de müziğin sayılara dayandığını görmesiydi. Telin kısalmasıyla sesin inceldiğini keşfeden matematikçi, iki tel arasındaki oranları hesapladı. Kısa telin uzunluğu diğerinin yarısı kadarsa çıkardığı sesin bir oktav daha tiz olduğunu kanıtladı. Evrenin ise 1, 2, 3 ve 4 sayılarının toplamı olan 10 sayısına dayandığını savundu.
Göklerin Düzeni ve Trajik Bir Son
Dünyanın yuvarlak olduğunu söyleyen ilk antik düşünürlerden biri de Pisagor'dur. Gezegenlerin kendi eksenleri etrafında döndüğünü öne sürdü. Başta Dünya'yı merkez olarak kabul etse de sonradan gezegenlerin merkezi bir ateş etrafında döndüğünü savundu. Fakat bu ateşi hiçbir zaman Güneş olarak tanımlamadı. Ay'ın başka bir gezegen olduğuna inanarak onu 'Karşı-Dünya' şeklinde adlandırdı. Güneş merkezli evren fikrini ilk ortaya attığında halktan çok sert tepkiler aldı. Ayrıca sabah yıldızı ile akşam yıldızının aslında aynı gezegen olduğunu anlayan ilk Yunanlıydı. Bugün bu gök cisminin Venüs olduğunu biliyoruz.
Matematiğe aksiyomatik düşünce tarzını ve ispat kavramını getiren kişi yine Pisagor'dur. Çarpma cetvelinin bulunması ve bunun geometriye uyarlanması da ona atfedilen başarılar arasındadır. Onun kurduğu bu bilimsel ve felsefi düzen, zamanla Güney İtalya'nın diğer kentlerine de sıçradı. Ancak onun getirdiği yenilikleri hazmedemeyen din ve siyaset yobazları halkı ayaklandırdı. Kışkırtılan kalabalık, Pisagor'un Crotona'daki okulunu ateşe verdi. Pisagor ve öğrencileri, M.Ö. 495 yılında bu alevlerin arasında kalarak hayatını kaybetti. Okulla birlikte onların yaptığı çalışmaların büyük kısmı da küle dönüştü.