Ege kıyılarının antik dönemdeki en parlak kültür merkezlerinden biri olan Milet'te, Milattan Önce 624 yılında dünyaya gelen Thales, düşünce dünyasını kökten değiştiren öncü bir bilim insanıdır. Varlıklı ailesinin sağladığı maddi özgürlüğü evrenin gizemlerini çözmeye adayan bu dahi, Mısır ve Babil kaynaklarından beslenerek matematik ile astronomiyi eski Yunan dünyasına taşımıştır. Doğa olaylarını mitoloji yerine rasyonel gözlemlerle açıklama yöntemi geliştiren filozof, insanlık tarihinin en eski yedi bilgesinden biri kabul edilir.
Suyun Peşindeki Doğa Filozofu
Doğa felsefesinin temellerini atan Thales, evrenin özü ve yaradılışı üzerine derin düşünceler üretmiştir. Ünlü düşünür, her şeyin temel kaynağının su olduğunu savunarak felsefe tarihine yön vermiştir. Maddenin temelinde ıslak bir yapı bulduğunu öne süren bilge, yeryüzünün de sonsuz bir okyanus üzerinde yüzmekte olan düz bir disk şeklinde tasarlandığını düşünüyordu. Doğadakileri anlama tutkusu, onu nehirlerin akışını bile incelemeye yöneltmiş, Nil Nehri'nin periyodik taşmalarını ters esen Etesios rüzgarlarıyla ilişkilendirmiştir. O dönem için son derece devrimsel olan bu görüşler, deneylerle rasyonel düşüncenin harmanlanması sayesinde şekillenmiştir.
Examios ve Kleobulunia çiftinin varlıklı bir oğlu olan Miletli deha, günlük geçim dertlerinden uzak bir yaşam sürmüştür. Boş zamanlarını büyük bilimsel problemlere adayan düşünür, ticaret ve devlet yönetimi gibi alanlarla da ilgilenmiştir. Dönemin Milet diktatörü Thrasybuls ile yakın bağlar kurmuş, İyonya kentlerinin Pers ve Lidya tehdidine karşı federe bir birlik kurmasını önermiştir. Astroloji ve gökyüzü gözlemleriyle elde ettiği bilgileri ticarete dönüştürme öyküsü ise dillerden düşmemiştir. Kış mevsimindeyken zeytin hasadının yüksek olacağını öngörüp tüm zeytin ezicilerini ucuza kiralayarak hasat zamanı yüksek kârla geri kiralamıştır. Böylece, filozofların istedikleri takdirde kolayca zenginleşebileceşini topluma kanıtlamıştır.
Geometri ve Astronomide Çığır Açan Keşifler
Geometrinin kuramsal bir bilim haline gelmesinde başrol oynayan bilim insanı, Mısır seyahati sırasında dönemin yöneticilerini hayrete düşürecek ölçüm örnekleri sergilemiştir. Firavun Amasis ve başrahip Amon'un önünde, kendi asasının gölgesiyle Büyük Piramit'in gölgesini kıyaslayarak devasa yapının yüksekliğini 280 dirsek olarak tam şekilde hesaplamıştır. Güneş ışınlarının açısını kullanarak yaptığı bu hesaplama, günümüzde kendi adıyla anılan meşhur teoremine ışık tutmuştur. Klasik Thales Teoremi, geometrik orantıları düzlemsel boyutta açıklayan en güçlü araçlardan biri haline gelmiştir.
Matematik dünyasında kendisine atfedilen ve ıspatlandığı düşünülen geometrik teorem ve buluşları şunlardır:
- Çapın, çemberi tam olarak iki eşit parçaya böldüğünün kanıtlanması.
- İkizkenar üçgenlerin taban açılarının birbirine eşit olduğunun ortaya konması.
- Kesişen doğruların oluşturduğu ters açıların eşitliğinin belirlenmesi.
- Çember üzerindeki köşenin çapı gördüğünde dik açı oluşturduğunun kanıtlanması.
- İki açısı ve aradaki kenarı eşit olan üçgenlerin eşitliği.
Gökbilim alanında da büyük izler bırakan Thales, 28 Mayıs M.Ö. 585 tarihinde gerçekleşen tam güneş tutulmasını önceden saptayarak İyonyalıları büyülemiştir. Babil ve Mısır verilerinden yararlanarak yaptığı bu hesaplama, batı astronomisinin daha bilimsel bir rotaya girmesini sağlamıştır. Yılı 365 gün olarak hesaplayan düşünür; ekvatoru, kutup dairesini ve gün dönümü hatlarını biliyordu. Ayrıca güneş çapını ölçmüş, ayın güneş ışığını yansıttığını açıklayarak tarihe geçmiştir.
Yaşama Işık Tutan Bilgelik Dolu Öğütler
Filozof, sadece sayılar ve yıldızlarla değil, yaşamın ahlaki yönüyle de derinlemesine ilgilenmiştir. Yaşam ile ölüm arasında hiçbir fark olmadığını dile getiren bilgeye, neden yaşamı seçtiği sorulduğunda 'Tam da bu yüzden, ikisi arasında fark olmadığı için' karşılığını vermiştir. Kendisine yöneltilen felsefi sorulara verdiğı yanıtlar, bugün dahi kılavuz niteliğindedir. Başlangıcı olmadığı için en eski olanın Tanrı, her şeyi içinde barındırdığı için en büyük şeyin uzay ve her yere hızla ulaştığı için en hızlı şeyin düşünce olduğunu söylemiştir.
Toplumsal hayatta erdemli kalabilmenin yollarını anlatan Thales, başkalarında görüp eleştirdiğimiz kusurları kendimizin yapmaması gerektiğini söylemiştir. En zor şeyin insanın kendini tanıması olduğunu vurgularken, en kolay işi başkalarına nasihat vermek olarak tanımlamıştır. Aile ilişkilerinde ise ebeveynlerine gösterilen saygının yıllar sonra kendi çocuklarından döneceğini hatırlatmıştır. Haksız kazançtan uzak durmayı, ölçülü olmayı ve başarı için dürüstçe çalışmayı öğütleyen bilge, tembelliğin zararlarını sık sık dile getirmiştir.
Bilim ve felsefeyle dolu geçen yaşamının ardından, M.Ö. 546 yılında 78 yaşındayken hayata veda etmiştir. Olimpiyat oyunlarını izlediği sırada yüksek sıcaklık, susuzluk ve yorgunluk nedeniyle vücudunun yenik düştüğü rivayet edilir. Geride bıraktığı düşünsel miras, yüzyıllar boyunca tüm insanlığa yol göstermeye devam etmiştir.