Cumhuriyet döneminin en parlak zekalarından biri olan Hatice Nüzhet Gökdoğan, 14 Ağustos 1910 tarihinde İstanbul'da dünyaya gözlerini açmış ve ömrünü gök kubbenin gizemlerini çözmeye adamış öncü bir Türk gökbilimcidir. Ülkemizin ilk bilim kadınları arasında seçkin bir yere sahip olan Gökdoğan, hem akademik başarıları hem de idari görevleriyle Türkiye'de bilimin kurumsallaşmasında kilit rol oynamıştır. Genç cumhuriyetin sağladığı devlet bursuyla yurt dışına giderek aldığı üst düzey eğitimi ülkesine taşıyan başarılı akademisyen, arkasında derin bir iz bırakmıştır.
Fransa'dan İstanbul'a Uzanan Akademik Yolculuk
İstanbul'da doğup büyüyen Hatice Nüzhet Gökdoğan'ın babası, Mustafa Kemal Atatürk'ün yakın mücadele arkadaşlarından Tümgeneral Mehmet Zihni Toydemir, annesi ise Nebihe Hanım'dır. Eğitim hayatına yatılı olarak devam ettiği Erenköy Kız Lisesi'nden 1928 senesinde dereceyle mezun olan genç Nüzhet, başarısıyla devlet bursu almaya hak kazandı. Matematik ve fizik alanında yükseköğrenim görmek üzere Fransa'ya gönderilen Gökdoğan, burada azmiyle öne çıktı. Önce Lyon Kız Lisesi'nde yoğun bir dil eğitiminden geçerek Fransızca öğrendi, ardından erkek lisesi bölümüne geçiş yaparak yoğunlaştırılmış matematik dersleri aldı.
Fransa'daki eğitim serüvenini hız kesmeden sürdüren başarılı araştırmacı, 1932 yılında Lyon Üniversitesi'nde matematik lisans eğitimini başarıyla tamamladı. Ertesi yıl Paris Üniversitesi'nde fizik alanında uzmanlaşmaya başladı ve bu süreçte Paris Gözlemevi bünyesinde staj yaparak pratik tecrübe kazandı. Dönem sonu sınavlarında gösterdiği üstün başarının ardından, edindiği zengin bilgi birikimiyle vatanına döndü. Genç cumhuriyetin bilimsel atılımlarına katkı sunmak amacıyla İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi Enstitüsü'ne doçent olarak atanan Nüzhet Gökdoğan, bu fakültede ders veren ilk Türk kadın doçent unvanını elde etti.
İlklerin Kadını: Doktora, Dekanlık ve Gözlemevi Çalışmaları
İstanbul Üniversitesi'ndeki görevine başlamasının ardından Gökdoğan, üniversite bahçesinde modern bir gözlemevi kurulması için yürütülen çalışmalarda aktif görev aldı. Bilimsel üretkenliğini her geçen gün artıran araştırmacı, 1936 yılında Yüksek Mühendis Mektebi (günümüzdeki İstanbul Teknik Üniversitesi) bünyesinde müderris muavini olarak çalışmaya başladı. Bu atamayla birlikte okulun ilk kadın personeli olma şerefine erişti ve buradaki matematik kürsüsünde 1946 yılına kadar aralıksız hizmet verdi. Akademik kariyerinin en önemli dönüm noktalarından biri ise 1937 yılında gerçekleşti. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi'nde tamamladığı doktora tezi, fakülte arşivlerindeki "1" numaralı doktora tezi olarak tarihe geçti.
Çalışmalarını büyük bir titizlikle sürdüren Gökdoğan, 1940 yılında resmi olarak doçentlik derecesini aldı. Aynı yıl, küresel gökbilim literatürünün önemli eserlerinden biri kabul edilen William Marshall Smart'a ait Spherical Astronomy kitabını "Kürevî Astronomi" başlığıyla Türkçeye kazandırarak önemli bir boşluğu doldurdu. Başarı merdivenlerini hızla tırmanan bilim kadını, 1948 yılında profesörlük kadrosuna atandı. İdari alandaki liderlik yeteneği sayesinde 1954-1956 ve 1978-1980 yılları arasında İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Dekanlığı görevini yürüterek Türkiye'nin ilk kadın dekanı unvanını da portföyüne ekledi.
Sivil Toplum Çalışmaları ve Bilimsel Mirası
Nüzhet Gökdoğan, sadece laboratuvarlarda ve amfilerde değil, sosyal alanda da son derece aktif bir figürdü. Ülkemizde temel bilimlerin ve kadın haklarının gelişmesi için çok sayıda sivil toplum kuruluşunun kurulmasına öncülük etti. Katkıda bulunduğu veya liderlik ettiği önemli oluşumlar şunlardır:
- 1948 yılında kurulan Türk Matematik Derneği'nin kurucu üyeleri arasında yer aldı.
- 1949 senesinde hayata geçirilen Türk Üniversiteli Kadınlar Derneği'nin kuruluşuna imza attı.
- 1954 yılında bir grup meslektaşıyla birlikte kurduğu Türk Astronomi Derneği'nin başkanlığını tam yirmi yıl boyunca üstlendi.
- Türk Kadınlar Derneği'nde farklı dönemlerde (1954-1956, 1966-1968 ve 1968-1970) başkanlık koltuğuna oturdu.
Özel hayatında da bilim ve sanatla iç içe bir yuva kuran Gökdoğan, Yüksek Mühendislik Mektebi'nde görev yaptığı sırada tanıştığı Mukbil Gökdoğan ile 1938 yılında evlendi. Siyasetçi ve Bayındırlık Bakanlığı da yapmış olan Ali Mukbil Gökdoğan ile olan bu evliliğinden iki evladı dünyaya geldi. Kızı Gönül Gökdoğan, Cumhuriyet tarihinin ilk kadın keman profesörü olarak annesinin izinden giderek müzik dünyasında öncü olurken, oğlu Ömer Can da 1946 yılında aileye katıldı. Türk bilim tarihine altın harflerle yazılan bir ömür süren Prof. Dr. Nüzhet Gökdoğan, 24 Nisan 2003 tarihinde aramızdan ayrıldı.