Cumhuriyet döneminin en üretken tarihçilerinden biri olan Nejat Göyünç, 18 Kasım 1925'te İstanbul Beşiktaş'ta başlayıp 1 Temmuz 2001'de Üsküdar'da son bulan ömrünü Osmanlı müeesseseleri ile Türk-Ermeni ilişkilerini aydınlatmaya adamış seçkin bir akademisyendir. Yaşamı boyunca üstlendiği arşiv idareciliği ve akademik görevlerle tarih yazımına yön veren Göyünç, kurucusu olduğu Osmanlı Araştırmaları Dergisi ile de bilim dünyasında kalıcı bir köprü inşa etmiştir. Küçük yaşta babasını kaybetmenin getirdiği zorlukları yatılı okullarda gösterdiği üstün başarılarla aşan bu kıymetli araştırmacı, Göttingen'den Mardin'e uzanan ilim yolculuğunda binlerce öğrenci yetiştirmiştir.
Zorluklarla Başlayan Eğitim Hayatından Almanya'da Doktora Derecesine
İstanbul Moda İlkokulu'nda 1931 yılında ilk eğitimine adım atan Göyünç, annesi Cemile Hanım ve babası Ali Rıza Numan Bey'in evladıdır. Babasını henüz iki yaşındayken elim bir iş kazasında kaybetti. Yaşanan bu büyük kaybın ardından eğitimini yatılı olarak sürdürmek durumunda kalan genç Nejat, Erzincan ve Kars'taki yatılı okullarda zorlu ama başarılı dönemler geçirdi. Yükseköğrenimine 1943 yılında Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nde parasız yatılı statüde başladıysa da buradaki fikrini değiştirerek bir sonraki sene İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü'ne kaydoldu. Akademik yeteneğini erken yaşta kanıtlayan Göyünç, 1948 yılında bu saygın kürsüden birincilikle mezun olmayı başardı.
Vatani görevini yerine getirmesinin akabinde iki yıl boyunca Başvekâlet Arşiv Umum Müdürlüğü çatısı altında mesai harcadı. Parasız yatılı okumuş olmasının getirdiği on iki yıllık mecburî hizmet yükümlülüğünü lise düzeyinde öğretmenlik yaparak yerine getirdi. Genç bir eğitimci olarak ilk atama yeri olan Mardin Lisesi'nde hem öğretmenlik yaptı hem de idarecilik vazifelerini üstlendi. Hayat arkadaşı Servet Ayten Ekler ile 1954 senesinde dünya evine girdi. Evlendiği sene kazandığı Millî Eğitim Bakanlığı bursu, ona Amerika Birleşik Devletleri'ndeki ortaöğretim sistemini yerinde inceleme fırsatı sundu. Yabancı dil eğitiminin ardından on beş kişilik bir öğretmen grubuyla birlikte 1955 yılında Amerika'ya gitti. Bu deniz aşırı seyahati esnasında oğlu Armağan Ekrem dünyaya geldi. Türkiye'ye dönüş yaptıktan sonra Ankara Bahçelievler Deneme Lisesi bünyesinde öğretmen ve yönetici olarak çalışırken, 1956 yılında kızı Ayşe Nihal aileye katıldı.
Lise düzeyindeki öğretmenlik kariyerine 1957 yılında nokta koyan Göyünç, bakanlığın sınavını kazanarak doktora eğitimi almak üzere Federal Almanya'ya gitti. Dil hazırlığını tamamlamasının ardından Göttingen Üniversitesi'nde danışmanı Walter Hinz'in rehberliğinde doktora çalışmasını hitama erdirdi. Yaklaşık 1340 yılına ait resmî bir muhasebe el kitabını incelediği tezi jüri tarafından kabul görerek doktor unvanını elde etti ve 1962 yılında vatanına döndü.
Anadolu Liselerinden Üniversite Kürsülerine Uzanan Akademik Yol
Yurda dönüşüyle birlikte İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde kurulan Osmanlı Müeesseseleri Kürsüsü'nde göreve başlayan başarılı akademisyen, 1966 yılında doçentlik unvanını aldı. Beş yıl sonra Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve İdarî Bilimler Fakültesi'ne geçiş yaptı ve 1973 yılında profesörlük unvanını aldı. Akademik donanımını devlet hizmetine de sunan Göyünç, 1979 ile 1980 yılları arasında Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürü olarak kritik bir idarî görev üstlendi.
Göyünç, 1980 sonrasındaki dönemde Türkiye'nin pek çok seçkin üniversitesinde dersler vererek akademik birikimini ülkenin dört bir yanına yaydı. Ders verdiği eğitim kurumları arasında şunlar yer alır:
- Boğaziçi Üniversitesi ve Hacettepe Üniversitesi
- İnönü Üniversitesi ve Selçuk Üniversitesi
- Balıkesir Üniversitesi ve Uludağ Üniversitesi
Sınırları aşan bir saygınlığa sahip olan profesör, 1986-1987 kış döneminde Münih Ludwig Maximilian Üniversitesi'nde, ardından gelen yaz döneminde ise Bamberg Üniversitesi'nde konuk öğretim üyesi olarak uluslararası düzeyde dersler verdi. 1996 ile 2001 yılları arasında Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü'nde lisansüstü düzeyde dersler vermeyi sürdürüken, ömrünün son döneminde Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü Strateji Anabilim Dalı'nda lisansüstü öğrencilerine rehberlik etmeye devam etti.
Osmanlı Araştırmaları Dergisi ve Tarihe Bırakılan Kalıcı Miras
Akademik başarılarından biri de kurucusu olduğu Osmanlı Araştırmaları Dergisi'dir. Derginin 1980 yılında vefatına kadar geçen yirmi bir yıllık süreçte yazı işleri sorumluluğunu büyük bir titizlikle yürüttü. Özellikle Türk-Ermeni tarihî ilişkileri üzerine yürüttüğü kapsamlı ve nesnel araştırmalarıyla tanınan Nejat Göyünç, Türk Tarih Kurumu'nun da saygın bir üyesiydi. 2000 yılında Osmanlı dönemindeki Ermeni toplumunu konu alan kapsamlı bir eserin yayın kurulu başkanlığını yürüterek tarihî gerçeklerin gün ışığına çıkmasına katkıda bulundu. Ömrünü Türk tarihçiliğine ve arşivciliğine adayan bu kıymetli deha, 1 Temmuz 2001 tarihinde Üsküdar'da bulunan hanesinde hayata gözlerini yumdu.