Mehmet Nazmi Toker, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan dönemde önemli görevler üstlenmiş saygın bir idarecidir. Ispartalı bir aileye mensup olan Toker, 1875 yılında İstanbul'da dünyaya gözlerini açtı. Askeri dehası ve sivil idaredeki başarısıyla tanınan devlet adamı, hayatı boyunca milletine hizmet etmeyi gaye edindi. Cumhuriyet'in ilk yıllarında Anadolu'nun pek çok kentinde valilik yaptı. Ayrıca parlamentoda milletvekili olarak aktif rol oynadı. Mülki amir olarak görev yaptığı bölgelerde gerçekleştirdiği yenilikçi reformlarla adından sıkça söz ettiren Toker, askeri disiplin ile sivil bürokrasiyi başarıyla harmanlayarak ardında silinmez izler bırakmıştır. Vefatının ardından ise geride bıraktığı eğitim mirasıyla genç nesillerin yolunu aydınlatmaya devam etti.
Askeri Geçmişi ve Cephe Yılları
Gençlik yıllarında orduya katılma kararı alan Nazmi Toker, eğitim hayatını bu doğrultuda şekillendirdi. 1895 senesinde Harp Okulu'ndan teğmen rütbesiyle mezun olarak şerefli askeri üniformayı kuşandı. Müteakip yıllarda ordunun farklı kademelerinde gösterdiği üstün başarılar, onun askeri kariyerinde hızla yükselmesini sağladı. Takvimler 1915 yılını gösterdiğinde, Birinci Dünya Savaşı'nın en çetin muharebelerinin yaşandığı bir dönemde 62. Alay Komutanı olarak cepheye atandı ve emrindeki askerlerle birlikte vatan savunmasında en ön saflarda çarpıştı. Savaş boyunca sergilediği sevk ve idare yeteneğiyle askerlerine örnek olan Toker, cephe hattında kahramanca mücadele etti. Büyük savaşın sona ermesinin akabinde de askeri görevlerine ara vermeden kararlılıkla devam etti. Ülkenin asayiş ve güvenliğini sağlama noktasında İl Jandarma Alay Komutanlıklarında görev aldı. Aynı zamanda Jandarma Mıntıka Müfettişliği makamlarında bulunarak asayişin tesis edilmesinde etkin rol üstlendi. Üstün idari yeteneklerinin fark edilmesi üzerine bir dönem Dersim Mutasarrıflığı görevine getirildi. Bu görev, onun sivil idarecilik kariyerinin de ilk önemli adımlarından birini oluşturdu.
Cumhuriyet Dönemi Valilik ve Siyaset Yılları
Nazmi Toker, askeri alandaki tecrübesini sivil yönetim alanına aktararak ülkenin kalkınmasına omuz verdi. Bu doğrultuda 1927 ile 1939 yılları arasında yoğun bir bürokratik mesai harcadı. Kariyerindeki bu parlak sivil dönemde sırasıyla şu önemli görevleri üstlenmiştir:
- 30 Mart 1927 tarihinde üstlendiği Diyarbakır Vali Vekilliği,
- 28 Temmuz 1927 tarihinde atandığı Malatya Valiliği,
- 27 Ocak 1930'da ordu emrine tayin edilerek görev aldığı Jandarma Genel Komutanlığı,
- 28 Ağustos 1930 tarihinde başladığı Gaziantep Valiliği,
- 25 Ağustos 1932 tarihinde getirildiği Kayseri Valiliği,
- 29 Ağustos 1936 tarihinde nakledildiği Sivas Valiliği.
Gaziantep genelinde halkla kurduğu sıcak temaslar ve gerçekleştirdiği imar faaliyetleriyle büyük takdir topladı. Göstermiş olduğu idari başarılar neticesinde 25 Ağustos 1932 tarihinde Kayseri Valiliği gibi son derece kritik bir makama getirilen tecrübeli devlet adamı, buradaki dört yıllık verimli hizmetinin ardından 29 Ağustos 1936'da Sivas Valiliğine atandı. Sivas genelinde de adil ve disiplinli yönetim anlayışını ödün vermeden kararlılıkla sürdürdü. Valilik görevlerini başarıyla tamamlayan Toker, tecrübelerini parlamentoya taşımak istedi. Siyasete atılarak mecliste halkın sesi oldu. Türkiye Büyük Millet Meclisi bünyesinde VI. ve VII. dönemlerde Kayseri Milletvekili olarak yasama çalışmalarına katıldı. Milletvekilliği süresince bölgenin ve ülkenin kalkınması adına kanun tekliflerinde bulunarak etkin rol oynadı.
Eğitime Bırakılan Kalıcı Miras
Hayatı boyunca devletine sadakatle hizmet eden Nazmi Toker, 25 Aralık 1956 tarihinde hayata gözlerini yumdu. Vefatı Türk bürokrasisinde derin izler bıraktı. Ancak onun aziz vatanına olan hizmet aşkı, bedenen aramızdan ayrılmasıyla asla son bulmadı. Vefatından önce hazırladığı anlamlı vasiyeti, onun eğitime ve geleceğe verdiği önemin en büyük kanıtı oldu. 1958 yılında vasiyetinin gereği yerine getirilerek tüm mal varlığı üzerinde tasarrufta bulunuldu. Tüm taşınır ve taşınmaz malları satıldı. Satıştan elde edilen gelirle Kayseri ve memleketi Isparta'da birer ilköğretim okulu inşa edildi. Bu okullara, vasiyet sahibinin aziz hatırasını yaşatmak amacıyla Nazmi Toker ismi verildi. Böylece onun adı, yetiştirdiği binlerce öğrencinin dimağında sonsuza kadar yaşayacak bir eğitim meşalesine dönüştü. Yaşamı boyunca cephe hatlarından valilik makamlarına, parlamentonun vakar dolu meclis sıralarından ülkenin eğitim kurumlarına uzanan şerefli bir hizmet yolculuğuna imza atan Nazmi Toker, Türk milletinin hafızasındaki saygın yerini korumaktadır.