İranlı cesur aktivist, gazeteci ve yazar Narges Mohammedi, 21 Nisan 1972 tarihinde Zencan'da dünyaya gelerek ömrünü kadın hakları ile insan hakları savunuculuğuna adamıştır. Fizik eğitimi almasına rağmen hayatının merkezine adaleti koyan Mohammedi, baskılara karşı yürüttüğü kararlı mücadeleler sebebiyle 2023 yılında Nobel Barış Ödülü'ne layık görülmüştür. Rejimin sansür ve baskı mekanizmalarına boyun eğmeyen aydın, Tahran'daki Evin Hapishanesi'nden sesini dünyaya duyurmaya devam etmektedir.
Zencan’dan Aktivizmin Zirvesine Uzanan Bir Yaşam
Tam adı Narges Safie Mohammadi olan aktivist, aşçı ve çiftçi bir babanın ile Özra Bazargan isimli bir annenin evladı olarak dünyaya gelmiştir. Ailede bir erkek kardeşi bulunan Mohammedi, çocukluk yıllarını Korveh, Karaj ve Oshnaviyeh bölgelerinde geçirmiştir. Eğitim hayatında başarılı bir grafik çizen Narges, Uluslararası İmam Humeyni Üniversitesi'nde fizik eğitimi görerek mühendislik diploması almıştır. Üniversite yıllarında öğrenci gazetesinde kadın haklarını savunan makaleler kaleme almıştır. Bu dönemde kurulan siyasi öğrenci örgütü Aydınlanmış Öğrenci Grubu (Tashakkol Daaneshjuyi Roshangaraan) toplantılarına katılması sebebiyle iki kez gözaltına alınmıştır. Ayrıca dağcılık kulübünde aktif rol oynayan genç mühendis, yürüttüğü muhalif faaliyetler yüzünden tırmanışlardan men edilmiştir. Yükseköğrenimini başarıyla tamamladıktan sonra yapı denetimi alanında faaliyet gösteren özel bir firmada mühendis olarak çalışmaya başlamış, bu süreçte reformist çizgideki gazete ve dergilerde gazetecilik mesleğini de sürdürmüştür. Bu süreçte kaleme aldığı ve siyasi içerikli makalelerden oluşan Reformlar, Strateji ve Taktikler isimli eserini yayımlayarak fikirlerini geniş kitlelere ulaştırmıştır.
Demir Parmaklıklar Arkasında Bitmeyen Mücadele
Narges Mohammedi, 2003 yılında Nobel ödüllü aktivist Şirin Ebadi liderliğindeki İnsan Hakları Savunucuları Merkezi'ne (DHRC) katılarak burada müdür yardımcılığı ve sözcülük görevlerini üstlenmiştir. Hak arayışı mücadelesi nedeniyle hayatı boyunca ağır bedeller ödeyen Mohammedi, ilk olarak 1998'de hükümete yönelik eleştirileri yüzünden tutuklanarak bir yıl hapis yatmıştır. 2010 yılında ise DHRC faaliyetleri sebebiyle İslam Devrim Mahkemesi'ne çağrılan aktivist, kısa süre 50 bin dolarlık kefaletle serbest kalsa da yeniden tutuklanarak Evin Hapishanesi'ne gönderilmiş ve bir ay sonra salıverilmiştir. 2011 Temmuz ayında rejim aleyhine propaganda ve ulusal güvenliği tehlikeye atma iddialarıyla yargılanan yazar, aynı yılın Eylül ayında 11 yıl hapis cezasına çarptırılmıştır. Cezasın temyiz mahkemesince altı yıla düşürülmüştür. Bunun üzerine 2012 yılının Nisan ayında tutuklanmıştır. O dönemde Uluslararası Af Örgütü tarafından düşünce mahkumu ilan edilerek serbest bırakılması yönünde küresel düzeyde çağrılar yapılmıştır. Sınır Tanımayan Gazeteciler ile ABD, İngiltere ve İtalya gibi birçok devletin desteğiyle 31 Temmuz 2012 tarihinde özgürlüğüne kavuşmuştur. Sorgu esnasında maruz kaldığı ağır işkenceler neticesinde hayatını kaybeden Sattar Beheshti'nin mezarı başında 2014 yılında gerçekleştirdiği anma konuşması nedeniyle Mohammedi, 5 Mayıs 2015 tarihinde yeniden gözaltına alınmıştır. Devrim Mahkemesi, yasadışı örgüt kurmak ve rejim karşıtı toplantı düzenlemek iddialarıyla kendisini toplam 16 yıl hapis cezasına çarptırmıştır. Dört yıl tutsak kalmıştır. Ardından, 8 Ekim 2020'de indirim yasasıyla salıverilmiştir. Ancak özgürlüğü uzun sürmemiştir. 2021 yılında sosyal medyada yayınladığı videoda cezaevindeki kadınların uğradığı cinsel istismarları açıklamıştır. Aynı zamanda cezaevindeyken hakkında açılan dava nedeniyle Aralık ayında iki kez mahkemeye çağrıldığını belirtmiştir. Mahkemeye çıkmayı açıkça reddetmiştir. 2021 yılının Mayıs ayında rejim aleyhine propaganda yaymaktan iki buçuk yıl hapis ve 80 kırbaç cezasına çarptırılmıştır. Dört ay sonra cezayı çekmesi için celp almıştır. Ancak Mohammedi buna yanıt vermemiştir. Kararın adil olmadığına inanıyordu. 16 Kasım 2021 tarihinde Karaj kentinde gözaltına alınan Mohammedi, o tarihten bu yana Tahran'daki Evin Hapishanesi'nde tutulmaktadır. Yaşamı boyunca 13 kez tutuklanıp 5 kez hapse atılan aktivist, toplamda 31 yıl hapis ve 154 kırbaç cezasıyla karşı karşıyadır. Mohammedi, 1999 yılında reform yanlısı İranlı gazeteci ve yazar Taghi Rahmani ile hayatını birleştirmiştir. Çiftin 2007 yılında dünyaya gelen Kiana ve Ali adlarında ikiz çocukları olmuştur. Eşi Taghi Rahmani de ömrünün 14 yılını demir parmaklıklar arkasında geçirmiş, İran'ın en çok tutuklanan gazetecilerinden biridir. Rahmani, 2012 yılında çocuklarını da yanına alarak Fransa'ya yerleşmiştir. Ancak Narges Mohammedi, insan hakları mücadelesine kararlılıkla devam edebilmek için vatanında kalmayı tercih etmiştir.
Ödüller, Raporlar ve Uluslararası Yankı
Cezaevindeyken de mücadelesini durdurmayan Mohammedi, Ocak 2023'te Evin Hapishanesi'ndeki kadın tutsakların durumunu, işkenceleri ve sorguları detaylandıran sarsıcı bir rapor hazırlamıştır. Bu rapor dünyada geniş bir yankı uyandırmıştır. Bu büyük direniş, 2023 yılında gıyabında layık görüldüğü Nobel Barış Ödülü ile taçlandırılmıştır. Birleşmiş Milletler, Nobel Komitesi ve Uluslararası Af Örgütü gibi önde gelen uluslararası hak kuruluşları, cezaevinde bulunan Mohammedi'nin hiçbir koşul öne sürülmeden derhal serbest bırakılması yönünde ortak çağrılarda bulunmuştur. Narges Mohammedi'nin mücadele dolu öyküsü, kaleme aldığı kitaplar ve aldığı prestijli ödüllerle tarihe geçmiştir.
Narges Mohammedi'nin dünya çapında takdir toplayan başarıları ve layık görüldüğü ödüller şunlardır:
- 2009 - Alexander Langer Ödülü
- 2011 - İsveç hükümeti uluslararası insan hakları ödülü olan Per Anger Ödülü
- 2016 - Weimar İnsan Hakları Ödülü
- 2018 - Amerikan Fizik Derneği tarafından takdim edilen Andrei Sakharov Ödülü
- 2022 - BBC'nin ilham veren ve etkili 100 Kadın listesinde yer alma
- 2023 - İsveç Olof Palme Vakfı'ndan alınan Olof Palme Ödülü
- 2023 - Nobel Barış Ödülü
Ünlü yazarın edebiyat ve belgeleme dünyasına kazandırdığı eserler ise şunlardır:
- 2022 - White Torture: Interviews with Iranian Women Prisoners
- 2023 - Wählen Sie Ihre Cookie-Einstellungen