11. yüzyılın öncü düşünürlerinden olan şair ve filozof Nasır-ı Hüsrev, 1004 yılında Tacikistan'ın Belh kentine bağlı olan Kubâdiyan kasabasında hayata gözlerini açtı. Gençlik yıllarından itibaren devlet kademelerinde görev alarak dönemin kudretli hükümdarlarının hizmetinde katiplik yapan Hüsrev, yaşadığı derin bir içsel dönüşümün ardından her şeyi arkasında bırakarak yedi yıl sürecek büyük bir seyahate çıktı. Doğu dünyasını boydan boya aşan bilge yazar, edindiği felsefi birikimi ve yaşadıklarını kaleme aldığı eşsiz seyahatnamesi ile İslam düşünce tarihindeki kalıcı yerini aldı.
Saray Hizmetinden Manevi Arayışa Uzanan Yolculuk
Hüsrev, henüz yirmili yaşlarındayken Gazne Devleti'nin meşhur hükümdarı Gazneli Mahmud ve ardından oğlu I. Mesud'un sarayında katip olarak çalıştı. Devlet idaresinde edindiği tecrübeler, onun toplum yapısını yakından tanımasını sağladı. 23 Mayıs 1040 tarihinde gerçekleşen ve Selçukluların zaferiyle sonuçlanan Dandanakan Savaşı, bölgedeki dengeleri tamamen değiştirdi. Bu askeri zaferle birlikte Gazne Devleti zayıflarken, Büyük Selçuklu Devleti bölgede üstünlüğü ele geçirdi. Hüsrev de bu yeni dönemde, Tuğrul Bey zamanında Selçuklu sarayında görev yapmaya başladı. Saray yaşamının getirdiği içki meclislerinde yer alan şair, hayatını kökten değiştirecek bir rüya gördü. Gördüğü bu rüyanın ardından içki alemlerinden tamamen tiksindi. Saraydaki içki meclislerini tamamen terk eden şair, 1045 yılının Aralık ayında seyahatine başladı. Bu yolculuğa çıktığı sırada kırk iki yaşındaydı. Yaklaşık yedi yıl süren bu arayış yolculuğunda sırasıyla Nişabur, Damgan, Simnan, Kazvin, Şemiran, Tebriz, Hoy, Ahlat, Bitlis, Silvan, Diyarbakır ve Harran gibi önemli merkezleri dolaştı.
İsmailî Öğretinin Yayılması ve Sürgün Yılları
Suriye ile Filistin topraklarını da gezen Hüsrev, ibadetini yerine getirmek için Mekke'ye ulaştı. Hac ibadetini yerine getirdikten sonra Fatımi Devleti'nin yönetim merkezi olan Kahire şehrine yöneldi. Mısır'da bulunduğu sırada Fatımi mezhep dâîsi olan el-Müeyyed eş-Şirazî ile tanıştı. Onun kurduğu yakın temaslar sayesinde çok geçmeden İsmailî mezhebine geçiş yaptı. Aldığı dini eğitimlerin ardından, inancını yaymak üzere Ekim 1052'de Hicaz, Irak ve İran güzergahını takip ederek Afganistan'ın kuzeyindeki Belh şehrine geri döndü. Burada bir dâî sıfatıyla yeni inancını halka anlatmaya başladı. Hüsrev'in Sünni din alimlerine yönelik sert eleştirileri bölgede büyük bir gerilime yol açtı. Selçuklu ve Gazneli idarecileri bilimsel gerilemeye yol açmakla suçlayan şair, Selçuklu Emiri Çağrı Bey'in takibatına uğradı. Baskılar üzerine Belh'i terk ederek İran'daki Taberistan bölgesine sığındı. Bölgedeki propaganda faaliyetlerini kararlılıkla sürdürerek pek çok kişiyi kendi mezhebine dahil etti. Tekrar Belh'e döndüğünde ise ulema tarafından dinsizlikle itham edildi ve evi ateşe verildi. Güvenliğini sağlamak amacıyla Şii veya İsmailî bir emir tarafından yönetilen Afganistan'ın Bedehşan eyaletindeki Yemgan vadisine sığındı. Hüsrev, yaşamının sonuna kadar kaldığı bu bölgede, 1088 yılında 84 yaşında vefat etti.
Şair ve Filozofun Ölüzsüz Mirası: Eserleri
Nasır-ı Hüsrev, hareketli yaşamı boyunca ardında felsefi, ahlaki ve edebi yönü güçlü pek çok kıymetli eser bıraktı. Bu ölümüsüz yapıtlar şunlardır:
- Divan: İsmailîği yaymayı amaçlayan felsefi kasidelerden oluşan ve 10.000 beyitin üzerindeki hacmiyle dikkat çeken bu şiir kitabı, ilk kez 1860 yılında Bombay'da, ardından 1864'te Tebriz'de basılmıştır.
- Rüşenâînâme: 1048 yılında kaleme alınan bu manzum eser, İsmailî mezhebinin temel öğretilerini açıklar. Sis Fas adıyla da tanınan yapıt; tevhid, ruh ve ahlak konularını ele alır.
- Saadetnâme: Ahlak ilkelerini öğreten 300 beyitlik mesnevi tarzındaki bu değerli çalışma, Meliha Ülker Tarıkâhya tarafından Türkçeye kazandırılmıştır.
- Sefernâme: Yazarın yedi yıllık seyahatini aktaran seyahatname, 11. yüzyıl İslam toplumunun kültürel ve toplumsal düzenine ışık tutar. Eser, Abdülvehhab Tarzi tarafından Türkçeye çevrilmiştir.
- Güşâyiş ü Rehâyiş: Bilge düşünürün kendisine yöneltilen otuz ayrı felsefi soruya verdiği yanıtları bir araya getiren eseridir.
- Hânü'l-ihvân: Bâtınîlik esaslarını felsefi tefsirlerle aktaran bu yapıt, Mehmet Kanar tarafından 'Dostlar Sofrası' adıyla Türkçeye tercüme edilmiştir.
- Vech-i Dîn: İsmailî mezhebinin ilkelerini açıklayan rehber niteliğinde bir yapıt olup şer'i hükümleri felsefi yorumlarla ele alır.
- Câmiu'l-Hikmeteyn: Bedehşan Emiri Ebü'l-Meâlî Ali b. Esed'in isteğiyle Ebü'l-Heysem el-Cürcânî kasidesinin yorumlanmasını içerir. Eser, ilahi hikmet ile insani felsefe arasındaki bağı açıklar.
- Zâdül-müsâfirîn: Ruh göçünü yani tenâsühü reddeden bu çalışma, çeşitli metafizik konuları ve düşünürlerin görüşlerini tartışmaya açar.