Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Milli Eğitim Bakanlığı Müsteşarı olan Nafi Atuf Kansu, 1890 yılında Mekke'de doğup 28 Ekim 1949'da Ankara'da hayata gözlerini yummuş, ülkenin modern eğitim sisteminin kurucuları arasında yer alan öncü bir eğitimci ve siyasetçidir. Kendisi, genç devletin eğitim politikalarını şekillendirmek amacıyla durmaksızın çalışmıştır. Cumhuriyetin kuruluş yıllarında üstlendiği bu kritik görevin yanı sıra, TBMM çatısı altında 22 yıl boyunca aralıksız milletvekilliği yaparak yasama çalışmalarına da yön vermiştir.
Mekke'den Edirne'ye Uzanan Çocukluk ve Aile Kökeni
Nafi Atuf Kansu, Mekke Emirliği Tabibi olan doktor Aziz Emin Paşa ile Çerkesya doğumlu Emine Florya Hanım'ın ilk evladı olarak dünyaya gelmiştir. Annesi Emine Florya Hanım, İstanbul'da sarayda bulunurken 'isyan çıkardı' gerekçesiyle Mekke'ye sürgün edilmiş tarihi bir figürdür. Nafi Atuf'un ardından aileye Müşfika, Saibe ve Şevket adlarında üç kardeş daha katılmıştır. İlk, orta ve lise tahsilini Edirne'de tamamlayan Nafi Atuf, buradaki Edirne Mülki İdadisinden 1906 senesinde başarıyla mezun olmuştur. Eğitim hayatına İstanbul'da devam etme kararı almıştır. Bu amaçla girdiği Mülkiye Mektebi sınavlarını kazanarak yükseköğrenimine başlamıştır.
Mülkiye Yılları ve Fikir Dünyasının İnşası
Mülkiye Mektebi'nde okuduğu yıllar, onun entelektüel kimliğinin ve eğitim felsefesinin temellerinin atıldığı son derece verimli bir dönem olmuştur. Burada batılı düşünürleri ve dünyadaki yeni siyasi akımları yakından tanıma fırsatı bulmuştur. Özellikle İngiliz eğitim sistemini savunmuş ve girişimcilik akımına büyük bir ilgi duymuştur. Nafi Atuf Bey'in fikir dünyasının şekillenmesinde Edmond Demolins, Tolstoy, Prens Sabahattin Bey ve Mustafa Satı Bey gibi önemli şahsiyetlerin düşünceleri derin izler bırakmıştır. Mülkiye Mektebi'nden 1910 yılında pekiyi derece ile mezun olarak çalışma hayatına adım atmıştır.
Eğitimcilik Kariyeri, Yayıncılık ve Balkan Savaşı Dönemi
Mezuniyetinin hemen ardından Edirne'deki Nimet-i Hürriyet Mektebi'ne müdür olarak atanmıştır. Bu okul aynı zamanda İttihat Terakki Mektebi olarak da bilinmektedir. Okul müdürlüğü sürerken 14 Kasım 1910 tarihinde Edirne Vilayet Maiyet Memurluğuna, yani kaymakam adaylığına vekaleten getirilmiştir. Bu idari görevini, Balkan Savaşı sırasında Edirne'nin Bulgarlar tarafından işgal edilmesine kadar titizlikle sürdürmüştür. İdari görevlerinin yanında Türkçe ve Medeni Bilgiler öğretmenliği yaparak sınıflardan da kopmamıştır. Eğitimde modernleşmeyi savunan Nafi Bey, fikirlerini yaymak amacıyla yayıncılık faaliyetlerine girişmiştir. Arkadaşı Mehmet Vehbi Bey ile birlikte 1911 yılından itibaren 'Sa'y ve Tetebbu' dergisini çıkarmaya başlamıştır. On beş günde bir basılan bu dergi toplamda 39 sayı boyunca yayın hayatına devam etmiştir. Derginin sekiz sayısında kendisinin ilkokullar için hazırladığı 'Mektep Dersleri' başlıklı coğrafya rehberi yer almıştır. Ayrıca öğretmenlerin mesleki sorunlarını tartışıp gelişimlerini destekleyebilmeleri amacıyla 'Mahfel-i Muallimin' derneğinin kuruluşuna öncülük etmiştir. Bu mesleki cemiyetin tüzüğü de çıkarılan derginin ilk sayısında kamuoyuna duyurulmuştur. Edmond Demolins'ten 'Yeni Mektepte' adlı otuz iki sayfalık eseri Türkçeye çevirerek 1912 yılında yayımlamıştır. Bu verimli dönemde saygın Türk Yurdu dergisinde de çeşitli yazıları neşredilmiştir. Balkan Harbi patlak verdiğinde ailesini İstanbul'a göndererek Edirne'de kalmayı tercih etmiştir. Kaleiçi'ndeki Edirne Mektebi binasında kurulan Askeri Hastane'de müdür yardımcısı olarak özveriyle görev yapmıştır. Hastanenin müdürlüğünü ise en yakın dostu Vehbi Bey yürütmekteydi.
Nafi Atuf Bey, hastane müdürü olan arkadaşı Vehbi Bey'in kız kardeşi Fransızca öğretmeni Ayşe Müfdale Hanım ile hayatını birleştirmiştir. Mutlu başlayan bu evlilik, 1921 yılında Ayşe Müfdale Hanım'ın apandisit rahatsızlığı nedeniyle ani vefatıyla yarım kalmıştır. Bu ilk evliliğinden Tuğrul ve Ceyhun adlarında iki erkek çocuk sahibi olmuştur. Eşinin vefatının ardından 1922 yılının yaz aylarında Nadire Hanım ile ikinci evliliğini gerçekleştirmiştir. Bu birliktelikten de Arman ismini verdikleri bir evladı dünyaya gelmiştir.
Cumhuriyetin İnşası ve Parlamento Yılları
Cumhuriyetin ilanının ardından Nafi Atuf Kansu, ülkenin ilk Milli Eğitim Bakanlığı Müsteşarı olarak tarihe geçmiştir. Yeni kurulan devletin modern, laik ve bilimsel eğitim sisteminin kurumsal temellerini atmak için yoğun çaba harcamıştır. Eğitim sistemimizin yapılandırılmasında gösterdiği bu büyük başarı, onu siyaset sahnesinde de en ön sıralara taşımıştır. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde aralıksız 22 yıl boyunca milletvekili olarak milletine hizmet etmiştir. Parlamentodaki bu uzun soluklu yasama kariyerinde farklı dönemlerde değişik şehirleri temsil etmiştir:
- III., IV. ve V. dönemlerde Erzurum Milletvekili,
- VI. dönemde Giresun Milletvekili,
- VII. ve VIII. dönemlerde ise Kırklareli Milletvekili.
Bu temsil görevlerinin ardından, 1944 ile 1947 yılları arasında Cumhuriyet Halk Partisi Genel Sekreterliği makamında bulunmuştur. Cumhuriyetin eğitim ve siyaset tarihine adını altın harflerle yazdıran bu değerli devlet adamı, 28 Ekim 1949 tarihinde Ankara'da vefat etmiştir.