Türkiye'de deneysel psikoloji çalışmalarının öncülüğünü üstlenen sosyal psikolog ve akademisyen Mümtaz Turhan, 1908 yılında Erzurum'un Horasan köyünde dünyaya gelmiş ve 1 Ocak 1969'da İstanbul'da hayata gözlerini yummuştur. Genç yaşta kazandığı devlet bursu sayesinde Avrupa'da yükseköğrenim gören Turhan, Gestalt ekolünün ilkelerini ve gözlemsel metotları harmanlayarak Türk akademi dünyasında yeni bir çığır açmıştır. Özellikle Osmanlı'nın batılılaşma serüvenini incelediği çalışmalarıyla tanınan bilim insanı, yurt içinde ve dışında yürüttüğü araştırmalarla toplumsal değişimlerin dinamiklerini bilimsel bir zemine oturtmuştur.
Anadolu'dan Avrupa'ya Uzanan Eğitim Yılları
Pasinlerli Şerif Efendi ile Cebriyye Hanım'ın üç erkek evladının en büyüğü olarak dünyaya gelen Mümtaz Turhan, çocukluk döneminde savaşın ve göçün beraberinde getirdiği zorluklarla mücadele etmek durumunda kaldı. Rus birliklerinin 1916 yılında Erzurum'u işgal etmesi üzerine ailesiyle birlikte Kayseri'ye göç etti. İlk ve ortaöğrenimini Kayseri Sultânîsi'nde tamamladı. Ardından ailece Bursa'ya taşınarak lise eğitimine Bursa Lisesi'nde başladı. Sekiz yıllık zorlu bir göçmenlik hayatının ardından ailesi yeniden kendi köylerine geri dönüş yaparken, Mümtaz Turhan lise öğrenimine Ankara Lisesi'nde devam etti ve 1927 senesinde bu okuldan mezun oldu.
Mümtaz Turhan'ın yükseköğrenim öncesinde eğitim aldığı okullar şunlardır:
- Kayseri Sultânîsi: İlk ve orta öğrenimini tamamladığı okuldur.
- Bursa Lisesi: Lise eğitimine başladığı kurumdur.
- Ankara Lisesi: 1927 yılında mezun olduğu lisedir.
Lise eğitimini tamamladıktan sonra, Maarif Vekaleti tarafından açılan sınavı kazandı ve devlet bursu eşliğinde yükseköğrenimini gerçekleştirmek üzere Almanya yolunu tuttu. 1928 ile 1935 yılları arasında Almanya'da yaşayan Turhan, Berlin Humboldt Üniversitesi bünyesinde psikoloji öğrenimi gördü. Buradaki çalışmalarını tamamladıktan sonra Frankfurt Üniversitesi'nde deneysel psikoloji alanında doktora derecesi elde etti. Bu süreçte Gestalt psikolojisinin kurucusu kabul edilen ünlü bilim insanı Max Wertheimer'in öğrencisi olma şansını yakaladı.
Gestalt Kuramından Kültür Değişmelerine Uzanan Akademik Yolculuk
Almanya'da yürüttüğü akademik çalışmalarını tamamlayıp 1936 yılında Türkiye'ye geri dönen Turhan, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi bünyesinde yer alan tecrübî psikoloji kürsüsünde asistanlık görevine başladı. Burada Gestalt kuramından yola çıkan akademisyen, insan yüzündeki belirli bir duygu ifadesinin algılanmasının, o ifadenin gözlemlendiği psikolojik çevreye ve ortama göre nasıl değiştiğini ortaya koyan deneysel çalışmalara imza attı. Yüz ifadelerinin anlamlandırılması üzerine yürüttüğü bu deneysel araştırmalar sayesinde 1939 yılında doçentlik unvanına layık görüldü.
Üniversitedeki akademik araştırmalarını yaz tatillerinde de sürdüren Turhan, 1936 ile 1942 yılları arasındaki yaz dönemlerinde kendi köyüne giderek araştırmalarına devam etti. Şehre göç edip daha sonra köy topluluğuna geri dönmüş olan insanların yaşamını yakından inceledi. Şehir hayatının getirdiği alışkanlıkların köylülerde zamanla ortadan kalktığını gözlemesi onda derin bir hayret yarattı. Bu şaşkınlık, onun kültür değişimi araştırmalarının temelini attı. 1943 yılında Mevhibe (Ögel) Turhan Hanım ile evlendi. Bu evlilikten iki çocuk dünyaya geldi. Ertesi yıl British Council bursuyla İngiltere'ye gitti.
Sosyal Psikolojide Bir Dönüm Noktası: Kültür Değişmeleri
Büyük Britanya'da Cambridge Üniversitesi bünyesinde sosyal psikoloji alanında çalışmalar yapan Mümtaz Turhan, burada ikinci doktora unvanını elde etti. 1948 yılında tamamlanan doktorası sürecinde, deneysel psikoloji alanında tanınmış bir isim olan Profesör Frederic Bartlett ile ortaklaşa kültür değişmeleri üzerine araştırmalar yürüttü. Türkiye'ye döndükten sonra bu tez çalışmasını daha da genişletti. Büyük şehirlerde Lâle Devri'nden başlayarak Meşrutiyet Dönemi'nin son günlerine kadar uzanan süreçte meydana gelen kültürel dönüşümleri derinlemesine analiz edip yorumladığı bu kapsamlı teziyle 1950 yılında profesörlük unvanı almaya hak kazandı. Bilim dünyasında büyük yankı uyandıran bu çalışma, 'Kültür Değişmeleri' başlığıyla 1951 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi tarafından kitaplaştırılarak okurlarla buluşturuldu. Turhan'ın bu eseri, Türkiye'de toplumsal değişimleri teorik ve deneysel boyutta ele alan en önemli kaynaklardan biri olarak tarihteki yerini almıştır.