Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarında kadınların siyasi haklarına kavuşmasıyla beraber, 1935 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne (TBMM) girmeyi başaran ilk kadın milletvekillerinden biri olan Ayşe Meliha Ulaş Ekeman, eğitimci kimliği ve Meclis çatısı altındaki çalışmalarıyla Türk siyaset tarihine adını yazdırmıştır. 1901 senesinde Sinop'ta dünyaya gelen bu aydın cumhuriyet kadını, öğretmenlik faaliyetlerinin ardından Samsun milletvekili olarak parlamentoda görev yapmıştır. Toplumsal dönüşümün öncüsü olarak kadınların temsil gücünü artırmak amacıyla siyasete atılan Meliha Ulaş, hem V. hem de VI. dönemde Samsun halkını Meclis'te başarıyla temsil etmiştir. Genç yaşta hayata gözlerini yuman Ulaş, geride eğitimle ve hizmetle dolu derin bir miras bırakmıştır.
Sınıflardan Millet Kürsüsüne Ulaşan Bir Hayat Hikayesi
Meliha Hanım, 1901 yılında Sinop'ta dünyaya gözlerini açtı. Babası, kentte belediye hekimliği görevini yürüten Doktor Hüseyin Kâmi Bey, annesi ise Fatma Ulviyye Hanım'dı. Çocukluk döneminde ilk eğitimini ev ortamında alan Meliha Ulaş, daha sonra İstanbul'a giderek Küçük Mustafa Paşa İnas Rüştiyesine kaydoldu. Buradaki temel eğitiminin ardından orta ve lise tahsilini Saraçhanebaşı Kız Sanayi Mektebi bünyesinde başarıyla tamamladı. Okuma azmiyle dolu olan genç kadın, 1914 yılında Darülfünun Edebiyat Şubesi'ne adım attı. Yükseköğrenimini 1917 senesinde tamamlayarak mezun olan Meliha Hanım, vakit kaybetmeden meslek hayatına atıldı.
Başarılı çalışmalarıyla takdir toplayan genç eğitimcinin İstanbul'da görev yaptığı okullar şu şekilde sıralanmaktadır:
- Coğrafya dersleri verdiği İstanbul Selçuk Hatun Kız Sınaî Mektebi
- Coğrafya ve daha sonra Türkçe ile edebiyat öğretmenliği yaptığı İstanbul Bezmiâlem Sultanîsi
- Edebiyat dersleriyle genç zihinlere dokunduğu Kandilli İnas Sultanîsi
- Türkçe öğretmenliği yaparken aynı zamanda İngilizce öğrendiği Arnavutköy Amerikan Kız Koleji
Anadolu'da Eğitim Mücadelesi ve Samsun Yılları
Meliha Ulaş, yaşamını sinir hastalıkları alanında uzmanlık yapan Doktor Halid Hulusi Bey ile birleştirdi. Evliliğinin ardından eşinin mesleki görevleri nedeniyle onunla birlikte Erzurum'a taşınmak durumunda kaldı. Doğu Anadolu'nun bu tarihi kentinde, henüz resmi açılışı dahi gerçekleştirilmemiş olan Erzurum Kız Muallim Mektebi bünyesine atandı. Burada edebiyat öğretmenliği ve baş muavinlik unvanlarıyla idari sorumluluk üstlendi. Henüz düzeni kurulmamış olan bu yatılı eğitim yuvasını, sistemli ve işler bir okul haline getirmeyi başardı.
Erzurum'daki özverili çalışmalarının ardından rotasını Karadeniz'e çevirdi. Burada, 1933 senesinde Samsun Lisesi bünyesinde edebiyat öğretmeni olarak yeni bir göreve başladı. Karadeniz'in bu hareketli kentinde sadece ders vermekle kalmadı, toplumsal dayanışma faaliyetlerine de aktif katılım sağladı. Kentte yeni kurulan Kadınlar Yardım Kurumu'nun kurucu başkanlığını üstlenerek bölgedeki kadınların sosyal alanda güçlenmesi için yoğun çaba harcadı. Bu yardım faaliyeti, onun halkla doğrudan bağ kurmasına ve Samsun'da tanınan saygın bir isim haline gelmesine vesile oldu.
TBMM'de İlk Kadın Temsilcilerden Biri Olmak
1935 yılı, Türk kadını için seçme ve seçilme hakkının tanındığı tarihi bir dönüm noktası oldu. Meliha Ulaş, bu tarihi süreçte Samsun halkından gelen yoğun destekle milletvekili adaylığını ilan etti. Gerçekleştirilen genel seçimlerde sandıktan 706 oy alarak Samsun bölgesini parlamentoda temsil edecek sekiz isim arasına girdi. Böylece Türk kadınına seçme ve seçilme hakkının tanındığı bu dönüm noktasında, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin V. dönem yasama faaliyetlerine katılan ilk kadın parlamenterlerden biri olarak adını tarihe yazdırmıştır.
Yasama organındaki performansı ve halkla kurduğu güçlü bağ sayesinde sonraki seçimlerde de güven tazeleyerek VI. dönemde de Samsun milletvekilliği görevini sürdürdü. Parlamentodaki görev süreci boyunca Arzuhal Encümeni ile Gümrük ve İnhisârlar Encümeni komisyonlarında aktif çalışarak yasal düzenlemelere değerli katkılar sundu. Milletin dertlerini ve şikayetlerini dinleyen komisyonlarda titiz çalışmalar yürüttü. Hem yurdun çeşitli bölgelerinde yürüttüğü öğretmenlik faaliyetleriyle hem de çiçeği burnunda cumhuriyetin parlamentosunda üstlendiği görevlerle derin izler bırakan Ayşe Meliha Ulaş Ekeman, 17 Şubat 1942 tarihinde hayata gözlerini yumuştur. Geride bıraktığı öncü adımlar, Anadolu kadınlarının modern Türkiye'nin inşasında ne denli hayati roller üstlenebileceğinin en somut göstergesi oldu.