Enver Hoca Kimdir?

Arnavutluk'un modern tarihindeki en etkili figürlerin başında gelen devlet başkanı Enver Halil Hoca, II. Dünya Savaşı sonrasından 1985'teki vefatına kadar ülkeyi tek elden idare eden komünist bir liderdir. Ergiri kentinde 16 Ekim 1908'de dünyaya gelen Hoca, Balkanlar'daki bu ülkeyi kırk yıla yakın bir süre boyunca son derece katı ve dışa kapalı bir rejimle yönetmiştir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde doğan lider, babası Halil Efendi'nin etkisiyle Bektaşi gelenekleriyle yetiştirilmiş ve eğitim hayatının ilk adımlarını da bu kültürün içinde atmıştır. Gençlik yıllarından itibaren aktif bir siyasi duruş sergileyen Hoca, Fransa'da eğitim gördüğü yıllarda komünist ideolojiyi tamamen benimseyerek ülkesindeki monarşi yönetimine karşı radikal bir muhalefet yürütmüştür. Hem parti genel sekreterliği hem de devlet başkanlığı görevlerini üstlenen siyasetçi, ülkesini uluslararası alanda yalnızlığa sürükleyen sıra dışı politikalarıyla tanınır.

Siyasi Mücadele ve İktidara Giden Yol

Eğitim hayatını sürdürmek üzere 1930 yılında Fransa'ya giden Enver Hoca, burada Fransız Komünist Partisi'nin yayın organı olan Humanité bünyesinde yazılar kaleme almaya başladı. Ülkesindeki Ahmet Zogo yönetimini sert bir dille eleştiren makaleleri yüzünden devlet bursu kesilince Belçika'da eğitimine devam edip konsoloslukta çalıştı, ancak Zogo'nun ajanlarının baskısıyla ülkesine dönmek zorunda kaldı. 1936 yılında memleketine dönerek Fransızca öğretmenliği yapmaya başlasa da, 1939'daki İtalyan işgalinin ardından öğrencilerine komünist fikirler aşıladığı gerekçesiyle mesleğinden ihraç edildi. Tiran'da açtığı tütüncü dükkanı, işgal karşıtı komünist militanların gizli buluşma merkezine dönüştü.

Bu süreçte faşist işgalcilere karşı direnişi organize etmek için çalışan komünist gruplar, 8 Kasım 1941 tarihinde birleşerek Arnavutluk Emek Partisi'ni kurdu. Partinin genel sekreterliğine seçilen Hoca, işgale karşı savaşan halk destekli düzensiz Partizan birliklerinin de komutasını üstlendi. İtalyanların ardından ülkeyi işgal eden Nazi güçlerine karşı da aktif bir gerilla savaşı yürüten bu birlikler, yerli işbirlikçileri ve muhalif grupları bertaraf ederek 29 Kasım 1944'te Arnavutluk'un tamamını kurtarmayı başardı. Ülkenin yönetimini üstlenen Hoca liderliğindeki kadro, 11 Ocak 1946'da Arnavutluk Sosyalist Halk Cumhuriyeti'nin kuruluşunu ilan etti.

Dış İlişkiler ve Mutlak İzolasyon Dönemi

Enver Hoca'nın yönetim stratejisi, uluslararası ittifakların sürekli değiştiği ve ülkesinin giderek dünyadan koptuğu bir süreç oldu. Liderin dış politikadaki temel dönüm noktaları şu şekilde sıralanabilir:

• Yugoslavya İle Kopuş: İşgal döneminde yakın ilişkiler kurulan Josip Broz Tito yönetimindeki Yugoslavya ile ilişkiler, Tito'nun Stalin öğretilerinden uzaklaşması üzerine tamamen bozuldu.
• Sovyetler Birliği İttifakı ve Ayrılık: Josef Stalin öğretilerine sıkı sıkıya bağlı olan Hoca, SSCB ile güçlü bağlar kurdu. Ancak Stalin'in ölümünün ardından yönetime gelen Nikita Kruşçev'in politikalarını eleştirerek Moskova'dan uzaklaştı. Hatta 1965 yılında SSCB'nin Çekoslovakya'yı işgal etmesi üzerine ülkesini Varşova Paktı'ndan çekti.
• Çin Yakınlaşması ve Yalnızlık: Sovyetlerin ardından Mao Zedong yönetimindeki Çin ile diplomatik ittifak kuran Hoca, Mao'nun ölümünden sonra Pekin yönetimini de komünizme ihanetle suçladı ve ülkesinin dış dünya ile olan tüm bağlarını tamamen kopardı.

Yurtiçi Politikalar ve Büyük Paranoya

İç politikada son derece baskıcı bir çizgi izleyen Enver Hoca, SSCB'deki KGB benzeri Sigurimi adında bir gizli istihbarat teşkilatı kurarak tüm muhalif unsurları sistemli bir şekilde takip ettirdi. Kendisine karşı muhalif gördüğü entelektüelleri, siyasetçileri ve din adamlarını tasfiye eden rejim, halkın yurtdışına çıkışını da tamamen yasakladı. Din karşıtı politikalarda sınır tanımayan yönetim, 13 Kasım 1967'de yürürlüğe giren anayasa ile dünyada resmi olarak ateizmi benimseyen ilk devleti ilan etti.

Bu dönemde ülkede uygulanan sert politikalar toplumsal yapıda derin izler bıraktı:

• Cami ve kiliselerin tamamı yıkıldı veya yakıldı; ayakta kalan yapılar ise spor salonu, depo, ahır ya da kültür merkezi olarak kullanıldı. Tiran'daki tarihi Ethem Bey Camisi ise dinsizlik müzesine dönüştürüldü.
• Ramazan orucu, dini bayramlar, cemaatle ibadetler ve Müslüman çocukların sünnet edilmesi tamamen engellendi.
• Dini isimler, semboller ve kurum adları yasaklanırken, Arnavutçadaki Osmanlı Türkçesi ve Arapça kökenli sözcükler dilden tamamen temizlendi.
• Mao'nun Çin'deki kültür devrimine benzer uygulamalarla okullarda ateizm propagandası yapıldı ve Arnavut milliyetçiliğini esas alan Albanizm ideolojisi aşılandı.

Ömrünün son yıllarında yoğun bir kuşatılma ve saldırıya uğrama paranoyası yaşayan Hoca, ülkenin her köşesine beton ve çimentodan üretilen bunker adı verilen sığınaklardan tam 750 bin adet inşa ettirdi. 1945 yılında Necmiye Hoca ile evlenen ve bu evlilikten Ilir ve Pranvera adında iki çocuğu olan komünist lider, 11 Nisan 1985 tarihinde geçirdiği kalp krizi sonucu 77 yaşında Tiran'da hayatını kaybetti. Ölümünden sonra inşa edilen piramit şeklindeki anıt mezarı bugün kültürel etkinlikler için kullanılırken, yaptırdığı binlerce sığınak ise Arnavutluk coğrafyasında geçmişin sessiz birer tanığı olarak varlığını sürdürüyor.