Mehmet Tevfik Gerçeker, cumhuriyet tarihinin en kritik dönemlerinde hem yüksek yargıda hem de dini yönetim organlarında üst düzey sorumluluklar üstlenmiş seçkin bir Türk hukukçu ve din adamıdır. 1898 yılında dünyaya gelen Gerçeker, köklü bir aileden gelerek genç cumhuriyetin kurumlarının inşasında ve hukuk düzeninin oturmasında çok önemli roller üstlenmiştir. Danıştay üyeliğinden Anayasa Mahkemesi kurucu başkanvekilliğine ve nihayetinde Diyanet İşleri Başkanlığına kadar uzanan kariyeri, onu ülkenin en saygın devlet insanlarından biri haline getirmiştir. 28 Ocak 1982 tarihinde vefat eden devlet adamının hayat hikayesi, geleneksel eğitim ile modern hukuku başarıyla harmanlayan bir başarı öyküsüdür. O, çok yönlü bir aydındı. Yargıda derin izler bıraktı.
Medreseden Hukuk Fakültesine Uzanan Eğitim Hayatı
Mehmet Tevfik Gerçeker, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin ilk dönemlerinde Bursa milletvekilliği yapan Mustafa Fehmi Gerçeker'in oğludur. Mustafa Fehmi Bey'in Bursa milletvekili olarak mecliste yürüttüğü milli mücadele ve cumhuriyet inşası çalışmaları, genç Mehmet Tevfik'in vatan sevgisiyle büyümesinde çok etkili olmuştur. Aile yapısı, onun eğitimini doğrudan etkiledi. Eğitimine İstanbul Darülhilâfe Medresesi'nde başladı. Burada temel dini dersler aldı. Medrese eğitimini tamamladıktan sonra kamu hizmetine adım atmış ve Adliye Vekâleti Sicil Dairesi bünyesinde katip olarak göreve başlamıştır.
Mesleki yaşamı devam ederken eğitimini sürdüren Gerçeker, Şer'iye Vekâleti bünyesinde çeşitli idari ve denetleyici görevlerde bulunmuştur. Kurumun Tedrisat Müdüriyeti Umum Başkâtipliği ve Mümeyyizliği görevlerini başarıyla yürütmüştür. Yeni kurulan Diyanet İşleri bünyesinde de görev alarak Muamelât Mümeyyizi ve Memurin Müdürü olarak çalışmıştır. O yıllarda hukuk alanındaki uzmanlığını artırmayı hedeflemiştir. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne girerek 1928 yılında buradan mezun olmuştur. Bu iki farklı dünyayı tek bir potada eritmeyi başarmış, hem dini konulardaki hassasiyeti hem de laik hukuka bağlılığıyla örnek bir devlet adamı portresi çizmiştir. Kendisi ayrıca adalet ilkelerine olan sarsılmaz bağlılığıyla tanınan saygın bir şahsiyetti. Bu adım, onun yüksek yargıdaki görkemli kariyerinin kapılarını aralamıştır.
Yüksek Yargıda Zirve: Danıştay ve Anayasa Mahkemesi
Hukuk eğitiminin ardından genç bürokrat, Şûra-yı Devlet bünyesinde üçüncü sınıf muavin olarak göreve başlamıştır. Performansı sayesinde hızla yükseldi. Sırasıyla Başyardımcılık ve Kanunsözcülüğü vazifelerini yürüten tecrübeli hukukçu, 17 Şubat 1947 tarihinde bu saygın kurumun üyeliğine seçilmiştir. Danıştay üyeliği sırasında, dönemin eski bakanlarından Suat Hayri Ürgüplü'yü yargılayan Divan-ı Âli bünyesinde de üye sıfatıyla görev yapmıştır.
Tarihler 6 Haziran 1952'yi gösterdiğinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Danıştay Dokuzuncu Daire Başkanlığına getirilmiştir. Daha sonra Yedinci Daire Başkanlığı koltuğuna oturan Gerçeker, İkinci Daire ile Danıştay Başkanlığı vekilliklerini de üstlenmiştir. 1952 senesinden sonra Yüksek Seçim Kurulu üyeliğiyle seçim güvenliği alanında sorumluluk üstlenmiştir. 27 Mayıs döneminde Millî Birlik Komitesi kendisini Yüksek Adalet Divanı asil üyeliğine seçmiştir. Fakat yaşadığı ani rahatsızlık nedeniyle bu göreve fiilen başlayamamıştır.
Yargıdaki tecrübesi, onu en yüksek mahkemeye taşımıştır. 24 Mayıs 1962'de Danıştay Genel Kurulu kararıyla Anayasa Mahkemesi asil üyeliğine seçilmiştir. Danıştay Genel Kurulu'nda gerçekleştirilen oylama, onun hukuk camiasında ne denli yüksek bir saygınlığa sahip olduğunu bir kez daha kanıtlamıştır. Anayasa Mahkemesi'nin kuruluşu, Türkiye'de hukuk devleti ilkesinin kurumsallaşması adına tarihi bir dönüm noktasıdır. Gerçeker de bu kritik süreçte başkanvekilliği görevini üstlenerek yeni mahkemenin çalışma usullerinin ve kurumsal geleneklerinin belirlenmesinde kilit bir rol oynamıştır. Kurumun faaliyete geçmesiyle birlikte, 22 Haziran 1962 tarihinde mahkemenin tarihindeki ilk Başkanvekili olmuştur. Bu görevini emekliye ayrıldığı 13 Temmuz 1963 tarihine kadar titizlikle sürdürmüştür.
Diyanet İşleri Başkanlığı ve Mirası
Emeklilik günlerinde dahi devlet hizmetinden uzak kalamayan Gerçeker, 13 Ekim 1964'te Diyanet İşleri Başkanı olarak atanmıştır. Bu atama, onun dini birikimi ile yüksek yargı tecrübesinin ideal bir sentezi niteliğindeydi. Görevi devraldığı andan itibaren teşkilatın idari yapısını güçlendirmeye ve din hizmetlerini anayasal çerçevede yürütmeye odaklanmıştır. Bu saygın makamdaki görevini 16 Aralık 1965 tarihine kadar başarıyla sürdürmüştür.
Hayatı boyunca adalet ve inanç değerlerini uzlaştıran saygın hukukçunun geride bıraktığı bazı önemli görevler şunlardır:
- Seçim ve Yargı Organlarında Temsil: Danıştay ve Yüksek Seçim Kurulu gibi hayati kurumlarda uzun seneler hizmet vermiştir.
- Anayasa Mahkemesi'nin İlk Kurucu Kadrosu: Ülkemizin en yüksek yargı organının kuruluşunda aktif rol oynayarak ilk başkanvekilliği unvanını taşımıştır.
- Diyanet İşleri Başkanlığı Liderliği: Teşkilatın 7. başkanı olarak dini idarede liyakat ve hukukun üstünlüğünü temel almıştır.
Hem dini alanda hem de pozitif hukuk dünyasında iz bırakan nadir şahsiyetlerden biri olan Mehmet Tevfik Gerçeker, Türk devlet geleneğinde onurlu bir yer edinmiştir.