Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş sürecinde çok önemli sorumluluklar üstlenen Mehmet Rifat Börekçi, 1924 ile 1941 yılları arasında ülkenin ilk Diyanet İşleri Başkanı olarak hizmet vermiş seçkin bir din adamı, müderris ve siyasetçidir. Millî Mücadele'nin ilk safhalarında Ankara'da bağımsızlık hareketine omuz veren Börekçi, vatanın kurtuluşu yolunda dinî ve siyasi otoritesini çekinmeden kullanmıştır. Kendisi son derece vatansever bir din adamıydı. İstanbul Hükümeti'nin işgal karşıtı hareketi baltalama girişimlerine karşı duran tecrübeli müftü, Ankara Hükümeti ile omuz omuza çalışarak adını tarihe yazdırmıştır.
Millî Mücadele Dönemi ve Ankara'daki Tarihî Duruş
Kurtuluş mücadelesinin en kritik evrelerinde Ankara'da bulunan Mehmet Rifat Börekçi, vatansever duruşuyla millî uyanışın en güçlü seslerinden biri hâline gelmiştir. Millî Mücadele'nin ilk dönemlerinde vakit kaybetmeden Ankara Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti'ni kuran tecrübeli din adamı, halkı bağımsızlık fikri etrafında birleştirmeyi başarmıştır. Bağımsızlığa olan inancı tamdı. Millî Mücadele'yi açıkça destekleyen Rifat Efendi, Ankara'nın ve bağımsızlık hareketinin manevi mimarlarından biri olmuştur. İstanbul Hükümeti'nin işgalci güçlerle uyumlu politikalarına karşı çıkan din adamı, dinî meşruiyeti millî güçlerin lehine çevirmiştir.
Bu zorlu süreçte İstanbul Hükümeti, Şeyhülislam Dürrizade Abdullah aracılığıyla Millî Mücadele karşıtı sert bir fetva yayımlayarak halkın kafasını karıştırmak istemiştir. Mehmet Rifat Börekçi, bu teslimiyetçi adımı kabul etmeyerek derhal harekete geçmiş ve Dürrizade'nin fetvasını geçersiz kılan meşhur karşı fetvasını hazırlamıştır. Rifat Efendi'nin yayımladığı bu cesur fetva, Anadolu'da direniş ateşinin sönmesini engellemiş ve halkın mücadeleye olan inancını pekiştirmiştir. Millî Mücade saflarında yer aldığı gerekçesiyle İstanbul Hükümeti tarafından hedef tahtasına oturtulan Rifat Efendi, 25 Nisan 1920 tarihinde yayımlanan resmî bir kararla müftülük görevinden azledilmiştir. Ancak Ankara onun arkasında durdu. Ankara Hükümeti, vatansever din adamını hiç zaman kaybetmeden müftülük görevine resmen iade etmiştir.
Siyasi Hayatı ve İlk Meclis Yılları
Mehmet Rifat Börekçi, bağımsızlık hareketine sadece dinî alanda değil, siyasi alanda da doğrudan katkı sunmuştur. Büyük Millet Meclisi'nin açılış günü olan 23 Nisan 1920'de mebus sıfatıyla meclise katılan Börekçi, parlamenter sistemin inşasında kurucu aktörlerden biri olmuştur. Millî Mücadele ruhunu parlamentoya taşımak amacıyla Menteşe bölgesinden milletvekili seçilerek ilk meclise katılan tecrübeli din adamı, yasama faaliyetlerinde son derece etkin ve yapıcı roller üstlenmiştir. İlk meclis tarihî kararlar aldı. Müderrislik ve müftülük birikimini meclis kürsüsüne taşıyan siyasetçi, millî egemenliğin yasal çerçevesinin oluşturulmasında kritik roller oynamıştır. Rifat Efendi, meclisteki yapıcı çalışmalarıyla hem din dünyasının hem de siyaset camiasının derin saygısını kazanmıştır.
Meclisin açılmasıyla birlikte başlayan yeni dönem, vatanın bağımsızlığına giden yolda çok önemli kararların alındığı tarihî bir süreci temsil etmektedir. Börekçi, bu süreçte hem meclis çalışmalarına iştirak etmiş hem de Ankara'daki dinî otoriteleri vatan savunması etrafında birleştirmek için yoğun bir mesai harcamıştır. Mücadeleye inananlar Ankara'da toplandı. Börekçi, Anadolu'nun dört bir yanından gelen vatansever temsilcilerle birlikte hareket ederek meclisin manevi ve hukuki gücünü artırmaya çalışmıştır. Dinî liderliği ve siyasi kimliğiyle öne çıkan şahsiyet, Millî Mücadele'nin halk nezdinde daha güçlü bir meşruiyet kazanmasında önemli pay sahiplerinden biridir.
İlk Diyanet İşleri Başkanlığı ve Mirası
Cumhuriyetin ilanından sonra din hizmetlerinin kurumsal bir yapıya kavuşturulması amacıyla kurulan Diyanet İşleri Başkanlığı makamına ilk olarak Mehmet Rifat Börekçi getirilmiştir. 1924 ile 1941 yılları arasında bu tarihî görevi üstlenen Börekçi, dinî alandaki çalışmalarıyla yeni devletin kurumsal yapısına büyük katkı sağlamıştır. Tarihî görevini başarıyla yerine getirdi. Hem bir müderris hem de bir müftü olarak dinî bilginin topluma ulaştırılmasında rehberlik etmiş, ilk başkan olarak Diyanet'in temel çalışma prensiplerini belirlemiştir. Siyasi bir kimliğe de sahip olan Börekçi, bu süreçte din ve devlet işlerinin koordinasyonunda dengeli bir köprü vazifesi görmüştür.
Rifat Efendi'nin hayatı boyunca üstlendiği en önemli tarihî sorumluluklar şunlardır:
- Ankara Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti kuruculuğu ile Millî Mücadele'ye öncülük etmesi
- İlk Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Menteşe mebusu olarak yasama çalışmalarına katılması
- Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucu Diyanet İşleri Başkanı sıfatıyla teşkilatı yapılandırması
Kurucu Diyanet İşleri Başkanı sıfatıyla yürüttüğü çalışmalarda din hizmetlerini çağdaş standartlara ulaştırmayı hedefleyen Börekçi, cumhuriyet değerlerine bağlılığıyla da bilinmektedir. Din eğitiminin sağlıklı temeller üzerinde yükselmesi amacıyla müderrislik tecrübesini Diyanet teşkilatına aktaran tecrübeli din adamı, kurumun saygınlığını her şeyin üzerinde tutmuştur. Onun döneminde Diyanet saygın bir kurum oldu. Görev süresi boyunca dinin doğru anlaşılması ve topluma doğru aktarılması adına büyük bir hassasiyet göstermiş, hurafelerle mücadelede öncü bir duruş sergilemiştir. Börekçi, geride bıraktığı güçlü kurumsal miras ve vatanperver duruşuyla cumhuriyet tarihindeki müstesna yerini korumaktadır.