Mehmet Kazah, ya da gerçek adıyla Gülmemmed Gülmemmedov, 1899 senesinde Kazah bölgesinin Salahlı köyünde dünyaya gelen, hem Azerbaycan Cumhuriyeti Ordusu'nda hem de Türk Silahlı Kuvvetleri bünyesinde üstün hizmetler vermiş çok yönlü bir askerdir.
Eğitim hayatına kendi köyünde başladı. Salahlı'daki ilkokulu parlak derecelerle bitirdikten sonra, eğitimine devam etmek üzere Gori kentindeki Transkafkasya Öğretmen Okulu'na kaydını yaptırdı. Buradaki nitelikli eğitim sürecini 1917 yılında başarıyla nihayete erdirerek memleketine geri döndü. Bu dönüş yeni bir başlangıçtı. Azerbaycan'ın 1918 yılında bağımsızlığını ilan etmesi üzerine, vatan savunması amacıyla oluşturulan milli orduya ilk katılan gönüllülerden biri oldu. Azerbaycan'ın ilan edilen bağımsızlığını korumak amacıyla kurulan bu genç orduya dahil olan Gülmemmedov, askeri disiplini ve üstün kabiliyetiyle kısa sürede komutanlarının takdirini kazandı. Genç asker, bu kutsal vazifesine Gence şehrinde Albay Süleyman Bey Efendiyev komutasındaki askeri birlik içerisinde fiilen başladı.
Şamhor Olayı ve İlk Askeri Başarılar
Rusya'da meydana gelen Şubat Devrimi'nin ardından Transkafkasya Komiserliği'nin talebi doğrultusunda Güney Kafkasya topraklarını terk etmeye başlayan Rus askeri güçleri, yanlarındaki mühimmatları teslim etmeyi kabul etmediler. Bu gergin ortamda, 9 Ocak 1918 tarihinde Gürciştan sınırından tren yoluyla Azerbaycan'a geçmekte olan Rus askerlerinin silahsızlandırılması girişimleri Şamhor olayına yol açtı. Gülmemmed Gülmemmedov'un vatan hizmetini yürüttüğü Beşinci Yelizavetpol keskin nişancı alayı, diğer milli askeri güçlerle birlikte bu çetin mücadelede aktif görev üstlendi. Bu mücadele oldukça çetin geçti. Çatışmalar neticesinde silahsızlandırılan Rus ordusundan yirmi top, yetmiş makineli tüfek ve on beş bin adet tüfek elde edildi. Kazanılan bu devasa askeri teçhizat ve silahlar, kurulma sürecindeki Müslüman Kolordusu'na hızlıca teslim edilerek savunma hattı güçlendirildi. Bu kazanım yeni başarıların önünü açtı. Bağımsızlık ilanının sonrasında, 1918 yılının Haziran ayında Gence kentinde faaliyete geçen askeri okula girmeyi başardı. Gence'de açılan askeri okulda aldığı modern eğitim, onun Tatar Süvari Alayı'ndaki görevinde daha etkin ve kararlı kararlar alabilmesine zemin hazırlamıştır. Eğitimini tamamladıktan sonra Azerbaycan ordusunun Tatar Süvari Alayı bünyesinde çavuş rütbesiyle sorumluluk üstlendi.
Karabağ Harekatı ve Kurtuluş Mücadeleleri
Bakü şehrinin 15 Eylül 1918 tarihinde düşman işgalinden temizlenmesini takiben, bölgede asayişi tesis etmek maksadıyla 23 Eylül 1918 tarihinde Türk ve Azerbaycan askeri güçlerinin katılımıyla Karabağ harekatı başlatıldı. Söz konusu harekata dokuzuncu ve yüz altıncı Türk alayları, milli gönüllü birlikleri ile birinci Azerbaycan tümeni iştirak etti. Gülmemmed Bey, Tatar Süvari Alayı'nda subay olan amcası Osman Ağa Gülmemmedov komutasındaki süvari birliğinde aktif olarak çarpıştı. Kafkas İslam Ordusu'nun Ağdam'dan başlayarak Şuşa yönüne doğru gerçekleştirdiği bu büyük taarruz, bölgedeki Ermeni-Taşnak işgalinin tamamen son bulmasında en belirleyici askeri hamle olmuştur. Kafkas İslam Ordusu'nun 4 Ekim'de Ağdam yönünden başlattığı şiddetli taarruz, Şuşa şehrinin 8 Ekim 1918'de Taşnak kuvvetlerinden kurtarılmasını sağladı. Bu zafer askeri bir dönüm noktasıydı. Kasım 1918 tarihinden itibaren Azerbaycan Cumhuriyeti bünyesinde yeni askeri yapılanmalara gidilerek Birinci Süvari Tümeni oluşturulmaya başlandı. Tatar Süvari Alayı temel alınarak kurulan bu tümen bünyesinde şu askeri birimler bulunmaktaydı:
- Birinci Tatar Süvari Alayı
- İkinci Karabağ Süvari Alayı
- Üçüncü Şeki Süvari Alayı
Gülmemmed Gülmemmedov, 1919 senesinde bu tümen bünyesinde kurulan Üçüncü Şeki Süvari Alayı'nda görevlendirildi.
İsyanlar, Kurtuluş Savaşı ve Türk Silahlı Kuvvetleri Dönemi
Hayatı boyunca cepheden cepheye koşan bu azimli subay, Karabağ ve Zengezur savaşlarında gösterdiği büyük kahramanlıkların yanı sıra stratejik öneme sahip zorlu Askeran savaşına da iştirak etti. Azerbaycan'ın Nisan işgaline uğramasının ardından, işgalci güçlere karşı başlatılan Terter İsyanı ve Karabağ ayaklanmalarında aktif direnişçiler arasında yer aldı. Direniş hareketleri aralıksız şekilde sürdü. Ülkesindeki mücadelesini tamamladıktan sonra Anadolu'ya geçen Gülmemmed Bey, Türk Kurtuluş Savaşı saflarına gönüllü katılarak cephedeki yerini aldı. Türk Silahlı Kuvvetleri bünyesinde Mehmet Kazah ismiyle uzun yıllar boyunca üstün bir sadakatle hizmet etmeye devam etti. Askerlik vazifesindeki başarıları sayesinde Albay rütbesine kadar yükselerek Türk ordusunun şerefli tarihine adını yazdırdı. Hem Azerbaycan'ın bağımsızlığı için savaşan hem de Türk Silahlı Kuvvetleri saflarında Albay rütbesine kadar yükselen Mehmet Kazah, iki kardeş ülkenin ortak askeri mirasının en somut sembollerinden biridir. Onun bu değerli hizmetleri her zaman saygıyla hatırlanacaktır.