Dersim coğrafyasının köklü sözlü geleneğini modern bir duyarlılıkla harmanlayan usta halk ozanı, müzisyen ve derlemeci Mehmet Çapan, 15 Mart 1945 tarihinde Tunceli'nin Mazgirt ilçesine bağlı Kavun köyünde dünyaya gözlerini açtı. Zazaca dilinde icra ettiği benzersiz eserleri ve titiz derleme çalışmalarıyla tanınan sanatçı, Ruhi Su ekolünün günümüzdeki en önemli temsilcileri arasında yer almaktadır.
İlk öğrenimini doğduğu topraklarda başarıyla tamamlayan Mehmet Çapan, ardından öğretmen okuluna devam ederek buradan mezun oldu. Mezuniyetinin sonrasında bir dönem ilkokul öğretmenliği görevini icra ederek çocukların dünyasına dokundu. Ancak içindeki müzik sevgisi günden güne daha da büyümekteydi. Bu derin tutku, onun öğretmenlik mesleğini geride bırakıp İstanbul'a giderek tamamen müzikal çalışmalara yönelmesinin yolunu açtı.
İstanbul Yılları ve Ruhi Su Ekolü
Müzikal arayışlarını profesyonel bir zemine taşımayı hedefleyen sanatçı, 1970'li yılların başında İstanbul'a göç etme kararı aldı. Bu kent, onun sanat hayatının en kritik dönüm noktasını oluşturdu. İstanbul'un canlı kültürel ortamında, Türk halk müziğinin duayen ismi Ruhi Su ile yolları kesişti. Usta sanatçının kurduğu Dostlar Korosu'na kabul edilerek profesyonel müzik dünyasına güçlü bir adım attı.
Dostlar Korosu bünyesinde Sümeyra Çakır gibi kıymetli sanatçılarla aynı müzikal disiplini paylaşan Çapan, sanatsal kimliğini burada inşa etti. Bu köklü okulun estetik ilkeleri ve sanatsal disiplini doğrultusunda bağlama tekniğini geliştiren Çapan, vokal üslubunu da aynı geleneksel yapı çerçevesinde şekillendirerek kendi özgün yorumunu oluşturdu. İstanbul'da geçirdiği bu verimli dönem, onun gelecekteki özgün müzikal çizgisinin ve sanat felsefesinin en sağlam temelini oluşturdu.
Avrupa'da Sürgün ve Kültürel Köprü
1980'li yılların beraberinde getirdiği ağır siyasi baskılar ve zorlu iklim, Mehmet Çapan'ın da ülkesinden ayrılmasına neden oldu. Sürgün hayatı yaşayan usta ozan, ilk olarak Yunanistan'a sığındı ve bir müddet burada yaşam mücadelesi verdi. 1989 yılında ise Almanya'ya yerleşti. Zorunlu olarak vatanından uzakta kalmasına rağmen, aynı zamanda kültürel köklerinden kopmayarak üretmeye devam etti.
Almanya'daki göçmenlik yıllarında, Dersim ve çevre bölgelerin kaybolmaya yüz tutmuş müzikal belleğini kurtarmaya odaklandı. Bu çabalarıyla hem geçmişin izlerini kaydetti hem de yeni nesil müzisyenler için paha biçilmez bir rehber oldu. Mikail Aslan, Ahmet Aslan ve Metin & Kemal Kahraman gibi modern halk müziğinin önemli isimlerine kaynaklık ederek adeta bir okul işlevi gördü. Genç sanatçılar onun derlemelerinden ve tecrübelerinden feyzaldı.
Dersim Hafızası ve Öne Çıkan Yapıtları
Mehmet Çapan müziğini tamamen Alevi inancı, doğa sevgisi, gurbet hasreti ve toplumsal acılar üzerine temellendirmiştir. Eserlerinde Zazaca (Kırmancki) dilinin fonetik güzelliğini ve özgün yapısını korumayı her zaman öncelikli görevi olarak görmüştür. Sanatçının en önemli yapıtları ve müziğindeki temel izlekler şu şekilde sıralanabilir:
- Destana Derê Laçi (Laç Deresi Destanı): Bölgenin trajik geçmişini notalarla kayıt altına alan, kültürel hafıza açısından büyük değere sahip en karakteristik eseridir.
- Düzgün Baba ve Koe Munzuri: Ozanın Dersim'in kutsal kabul edilen inanç merkezlerine ve eşsiz doğasına duyduğu derin bağlılığı işleyen eserleridir.
- Alevi İnanç Felsefesi ve Gurbet: Yaşamı boyunca çektiği gurbet acısını ve inanç dünyasını sazının telleriyle buluşturduğu temel müzikal temalarıdır.
Usta sanatçının müzikle ve emektar sazıyla kurduğu yarım asırlık bu bağ, 2020 yılında çok özel bir projeyle ölümsüzleştirildi. Yönetmenliğini Hasan Sağlam'ın üstlendiği 'Mem: Sazın Tellerine Asılı Kalanlar' isimli belgesel film, sanatçının sürgün yıllarını, kültürel arayışlarını ve Dersim müziğine bıraktığı kalıcı izleri konu edindi. Bu belgesel, onun gelecek kuşaklara aktarılan en kıymetli mirası oldu.