Osmanlı Devleti'nin son döneminde nazırlık yapan Mehmet Ali Gerede, Millî Mücadele başlangıcında Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a gönderilmesinde oynadığı rol sayesinde tarihe geçti. Damat Ferit Paşa hükûmetlerinde Posta Telgraf ve Dahiliye nazırlığı görevlerini yürüten Gerede, savaş sonrasında muhalif kimliğiyle ön plana çıktı. Bu duruşu onun sürgününe yol açtı. Ömrünün son yıllarını gurbette geçiren eski nazır, Atatürk'ün vefatının ardından vatanına dönerek İstanbul'da hayatını kaybetti.
Saraya Uzanan İlk Yıllar ve Sürgün Dönemi
Kökleri Macaristan'a uzanan köklü bir aileye mensup olan Mehmet Ali Gerede, Zaptiye Nazırı Kâmil Paşa ile Hafize Hanım'ın oğlu olarak dünyaya geldi. Annesi Hafize Hanım, Batmanlı bir Kürt aşiret reisinin kızıydı. Dedesi Ali Paşa'nın Macaristan'daki ihtilalden kaçarak Hersek bölgesine yerleşmesi neticesinde, aile çevresi zaman içinde Osmanlı bürokrasisinde 'Hersekli' ya da 'Geredeli' lakaplarıyla tanınır hale geldi. Eğitim hayatını dönemin prestijli okulu Galatasaray Sultanisi'nde tamamlayan Mehmet Ali Bey, İngiliz Eleanor Louisa Bendon ile evlendi. Eşi evlilikten sonra Nilüfer Gerede adını aldı. Mezuniyetinin hemen ardından ilk memuriyet görevine Beyoğlu Mutasarrıflığı'nda başladı. Kısa sürede padişah II. Abdülhamit'in takdirini kazandı. Padişaha jurnaller vererek güvenini pekiştirdi. Ancak sunduğu ihbarlardan birinin asılsız çıkması, kariyerinde büyük bir kırılmaya yol açtı. Bu hadiseden sonra Halep'e sürgüne gönderildi. Sürgün yıllarında Halep mutasarrıflığı da dahil olmak üzere çeşitli idari görevlerde bulundu. Ne var ki, adı bazı olumsuz işlere karıştığı için bu görevlerine de son verildi.
Milli Mücadele'nin Kırılma Noktası ve Nazırlık Yılları
Meşrutiyet'in ilan edilmesiyle birlikte vatanına geri dönen Mehmet Ali Bey, yerel yönetim kadrolarında çeşitli görevler üstlendi. Bu dönemde sırasıyla şu kurumlarda idari roller üstlendi:
- Büyükdere Belediye Müdürlüğü
- Üsküdar Belediyesi Şube Müdürlüğü
- Yeniköy Belediye Başkanlığı
Hürriyet ve İtilaf Partisi'ne olan yakınlığıyla bilinen devlet adamı, aktif siyasetle ilgilendiği gerekçesiyle memuriyet görevinden uzaklaştırıldı. Memuriyetten uzak kaldığı I. Dünya Savaşı yıllarında ise geçimini sağlamak amacıyla ticaretle meşgul oldu. Savaşın sona ermesiyle birlikte siyaset sahnesine hızlı bir dönüş yaptı. 4 Mart 1919 tarihinde kurulan Damat Ferit Paşa kabinesinde Posta Telgraf Nazırlığı koltuğuna oturdu. Yaklaşık bir ay sonra, 7 Nisan 1919'da kurulan yeni Damat Ferit Paşa hükûmetinde ise Dahiliye Nazırlığı görevine getirildi. Dahiliye Nazırlığı döneminde yolları kesişen Mustafa Kemal Paşa'nın, vatanın kurtuluşu adına geniş yetkilerle donatılarak ordu müfettişi sıfatıyla Samsun'a gönderilmesinde son derece kritik ve aktif bir rol oynamıştı. Bu karar, Millî Mücadele'nin örgütlenme aşamasındaki en önemli dönüm noktalarından biri oldu. Ancak savaşın başarıyla sonuçlanmasının ardından, yeni kurulacak dþczende hilafet konusundaki fikirleri Mustafa Kemal ile uyuşmadı. Kurtuluş mücadelesinin başarıya ulaşmasının ardından, saray yanlısı tutumu ve yeni rejim karşıtı duruşu sebebiyle düşman işbirlikçisi olarak kabul edildi ve Yüzellilikler listesine dahil edilerek yurt dışına sürgün edildi.
Paris Yılları ve Memlekete Dönüş
Sürgün kararının ardından ailesiyle birlikte Türkiye'den ayrılmak zorunda kalan Gerede, ilk olarak Romanya'ya yerleşti. Romanya'daki kısa süreli ikametin ardından ailesiyle birlikte Fransa'nın başkenti Paris'e geçerek buraya yerleşti. Paris'te kaldığı dönemde muhalif faaliyetlerini sürdüren eski nazır, Ankara'daki yeni rejime karşı mücadelesini basın yoluyla yürütmeye karar verdi. Bu amaçla "Zincire Vurulmuş Cumhuriyet" (La République Enchaînée) adıyla Türkçe ve Fransızca bir gazete çıkardı. İlk sayısının 1930 yılında basıldığı tahmin edilen bu yayında, Cumhuriyet yönetimine ve Mustafa Kemal'e yönelik sert eleştiriler içeren yazılar yayımladı. Yıllarca süren bu çetin gurbet ve mücadele dönemi, Mustafa Kemal Atatürk'ün vefatının ardından değişen siyasi iklimle birlikte son buldu. Çıkarılan af yasaları veya sağlanan kolaylıklarla vatanına dönme şansı elde eden Mehmet Ali Gerede, yıllar sonra İstanbul'a geri döndü. Yurda dönüşünden kısa bir süre sonra, 16 Ekim 1939 tarihinde İstanbul'da yaşamını yitirdi.