1877 yılında Afyonkarahisar’da dünyaya gelen ve Kurtuluş Savaşı’nın askeri safhadaki ilk kurşununu atan subay olarak tarihe geçen Ali Çetinkaya, aynı zamanda erken cumhuriyet döneminin en önemli asker ve devlet adamlarından biridir. Trablusgarp ve Birinci Dünya Savaşı gibi çetin cephelerden yeni kurulan cumhuriyetin ulaştırma hamlelerine uzanan geniş bir hizmet geçmişine sahiptir. Kel Ali lakabıyla da bilinen bu tarihi şahsiyet, TBMM’deki uzun dönem milletvekilliği, Ankara İstiklâl Mahkemesi başkanlığı ve ülkenin ilk Ulaştırma Bakanı olarak üstlendiği kritik vazifelerle Türkiye’nin modernleşme sürecine yön vermiştir.
Askeri Eğitimi ve Balkan Görevleri
Demirci ustası Ahmet Efendi ile Fatma Hanım’ın oğlu olan Ali Çetinkaya, babasını küçük yaşta kaybetmiştir. 1892 yılında Afyonkarahisar Rüştiyesi’nden mezun olmuş ve aynı tarihte Bursa Askeri İdadisi’ne kaydolmuştur. Buradaki ortaöğrenimini tamamladıktan sonra, 13 Mart 1896 tarihinde Harp Okulu’na kabul edilmiştir. 25 Aralık 1898’de teğmen rütbesiyle mezun olduktan hemen sonra, Selanik’te konuşlu bulunan Üçüncü Ordu bünyesinde görevlendirilmiştir. 3 Eylül 1899 tarihinde yine Üçüncü Ordu emrindeki 65. Alay’ın 3. Tabur, 1. Bölüğü’ne atanmştır.
Ali Çetinkaya, devrin pek çok genç ve idealist subayı gibi Balkanlar’ın hareketli topraklarında görev yapmştır. Buradaki vazifesi esnasında gelecekte adlarından sıkça söz ettirecek olan Resneli Niyazi Bey, Enver Bey ve Ali Fethi Bey gibi dönemin önemli subaylarıyla tanışma fırsatı bulmuştur. 1902 yılında patlak veren Bulgar Ayaklanması’nın bastırılması sürecinde görev alarak askeri becerilerini sergileyen Çetinkaya, 15 Mayıs 1903’te üsteğmenlik rütbesine terfi ettirilmiştir. 6 Aralık 1903’te ise Üçüncü Ordu’nun 37. Redif Alayı 3. Pirlepe Taburu’nda depo memurluğu vazifesini üstlenmiştir. Ardından 1 Haziran 1904’te İştip’teki 2. Avcı Taburu ile eşkıya takibi görevine katılmış, 1 Ekim 1905’te yüzbaşılığa yükselmiştir.
Cephelerdeki Mücadeleleri ve Madalyaları
Siyasi sahnedeki gelişmelere de kayıtsız kalmayan Çetinkaya, 1907 yılında Manastır şehrinde İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne üye olmuştur. Hareket Ordusu’nun İstanbul’a gelerek 31 Mart İsyanı’nı başarıyla bastırmasından sonra, İkinci Abdülhamid’in tahttan indirilmesi sürecinde görev almştır. Alatini Köşkü’nde ikamete götürülmesi esnasında Muhafız Birlik Komutanı Ali Fethi Bey’in yardımcısı sıfatıyla güvenliği sağlayan ekipte bulunmuştur. Trablusgarp’ın işgal edilmesi üzerine gönüllü subay olarak cepheye koşmuş ve burada Mustafa Kemal ile aynı bölgede İtalyan işgalcilere karşı mücadele etmiştir. Trablusgarp’taki görev sürecinde ‘deli’ lakabıyla anılan Üsteğmen Halit Bey ile çalışmış, ancak aralarındaki uyumsuzluk sebebiyle görev yerleri değiştirilmiştir. Buradaki başarıları dolayısıyla 6 Kasım 1913 tarihinde binbaşı rütbesine yükselmiştir.
Birinci Dünya Savaşı patlak verdiğinde vatan savunmasında en ön saflarda yer alan deneyimli subay, şu cephelerde düşman birliklerine karşı mücadele etmiştir:
- Irak Cephesi
- Kafkasya Cephesi
- Makedonya Cephesi
19 Nisan 1915’te yarbaylığa yükselmiştir. Kut'ül Ammare’de yaklaşık dört ay boyunca direniş gösteren İngiliz askeri birliklerinin teslim alınması sürecinde çok mühim katkılar sağlamştır. Savaş meydanlarında gösterdiği bu üstün liyakat ve başarılar vesilesiyle Türk madalyalarının yanı sıra müttefik ülkeler olan Almanya ve Avusturya madalyaları ile ödüllendirilmiştir.
İstiklâl Mahkemesi Başkanlığı ve Bakanlık Yılları
İzmir’in Yunan güçleri tarafından işgal edilmesinin akabinde askeri manada direnişin ‘ilk kurşununu’ atmştır. Böylece Kurtuluş Savaşı’nın fitilini ateşleyen Ali Çetinkaya, savaş sonrasında da hizmetlerini sürdürmüştür. Son Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nda mebusluk yapan devlet adamı, yeni kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde Birinci dönemden başlayarak Yedinci döneme kadar kesintisiz milletvekili olarak yer almştır. Herhangi bir hukuk eğitimi almamış olmasına rağmen, ikinci dönem Ankara İstiklâl Mahkemesi başkanlığına getirilmiştir. Ayrıca bu dönemde İzmir suikastı teşebbüsü ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası davası gibi cumhuriyet rejiminin geleceğini ilgilendiren hayati davalara bakmştır. Mahkeme başkanlığı sırasında İskilipli Atıf hakkında verilen idam kararını onaylamştır.
Yasama faaliyetlerinin yanı sıra hükümette de aktif görevler üstlenen Ali Çetinkaya, Bayındırlık Bakanlığı vazifesi esnasında başkent Ankara’daki resmi kurum binalarının büyük bir bölümünü inşa ettirmiştir. Böylece şehrin modern görünümüne katkı sağlayan Çetinkaya, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Ulaştırma Bakanı olarak da tarihe geçmiştir. Bu görevi sırasında devletin demiryolu politikalarının en hararetli ve kararlı savunucularından biri olmuştur. Tarihi şahsiyet, 21 Şubat 1949 tarihinde İstanbul’da yaşamını yitirmiştir.