Girit Hanya'da 1893 yılında doğan hekim, dilbilimci ve milletvekili Mehmet Ali Ağakay, Türk diline ve tıp dünyasına kazandırdığı eşsiz değerlerle 21 Ekim 1965 tarihinde Ankara'da hayata gözlerini yumdu. Genç yaşlardan itibaren tıp eğitimi alan Ağakay, katıldığı cephe savaşlarında ve meclis sıralarında ülkesine çok yönlü hizmetlerde bulundu. Dilbilim alanındaki üstün gayreti, onu Türk Dil Kurumu'nun en kritik çalışmalarının başına taşımıştı.
Savaş Cephelerinden Hekimliğe Uzanan Bir Yaşam
Mustafa Cemil Bey ile Ülfet Hanım'ın evladı olan Mehmet Ali, çocukluk yıllarında Hanya'da Rumca öğrenerek dil alanındaki ilk adımlarını attı. İzmir İdadisi'nden mezun olup Darülfünun Tıp Fakültesi'ne kaydoldu. Tıbbiyede okuduğu yıllarda patlak veren Balkan Savaşı ve Birinci Dünya Savaşı nedeniyle eğitimine ara vererek hekim yardımcısı sıfatıyla cephelere koştu. Kafkas Cephesi'ndeki yararlılığı ona Harp Madalyası kazandırdı. Büyük savaş nihayete erdiğinde, yarım bıraktığı tıp eğitimini 1917 yılında tamamlayarak doktor unvanını aldı ve bu tahsili esnasında Fransızca dilini de haznesine ekledi.
Tıbbiyeden mezun olduktan sonra, 28 Temmuz 1919'da okul masraflarını bizzat ödeyerek ordudan ayrılma kararı aldı. İstifasını takiben Bozüyük ve Burdur bölgelerinde birer yıl hükûmet tabipliği yaparak halka şifa dağıttı. Vatan topraklarının işgali üzerine başlayan İstiklâl Savaşı nedeniyle 18 Temmuz 1921'de yeniden askeri üniformasını giydi. Millî Mücadele yıllarında askere çağrılan Ağakay, vatan savunmasında pek çok farklı noktada görev almıştır:
- Eğirdir Askerî Hastanesi tabipliği
- Piribeyli Menzil Hattı tabipliği ve Çay Mecruhîn Komisyonu hekimliği
- 35. Alay sertabipliği ile 12. Fırka sertabip muavinliği
- 4. Seyyar Hastane tabipliği
Cephedeki zorlu şartlarda hekimlik yaparken ağır bir tifüs hastalığına yakalandı. Yaklaşık bir buçuk yıl boyunca bu hastalığın getirdiği ıstıraplarla mücadele etti. Tifüsün sol bacağında bıraktığı arıza nedeniyle aksayarak yürümek zorunda kalan Ağakay, beşinci dereceden harp malulü sayıldı ve üstün gayretleri vesilesiyle İstiklâl Madalyası'na layık görüldü.
Cumhuriyet Dönemi ve Ailevi Kayıplar
Cumhuriyetin kurulmasıyla beraber Kilis, Tefenni ve yeniden Bozüyük hükûmet tabipliği görevlerinde bulunarak Anadolu'nun farklı köşelerinde hekimlik mesleğini icra etti. Bozüyük'e yerleşmeden evvel Bedahat Hanım ile hayatını birleştiren Ağakay'ın bu evlilikten bir kız ve bir erkek çocuğu dünyaya geldi. Ancak hayat, başarılı hekime büyük acılar hazırlamıştı. Henüz ortaokul son sınıfta olan oğlunu elim bir bisiklet kazasında kaybetti. Bu derin sarsıntıdan iki yıl sonra ise hayat arkadaşı Bedahat Hanım vefat etti. Yaşadığı derin ailevi kayıpların ardından kendisini tamamen mesleğine adayan Ağakay, İstanbul Gureba Hastanesi göz hastalıkları asistanlığı, Türk Talebe Yurdu müzakereciliği, Besni Trahom Mücadele hekimliği ve İstanbul Yatılı Okullar göz hekimliği gibi çeşitli kademelerde görev yaptı. Cephede geçirdiği tifüsten kalan sol bacağındaki aksama nedeniyle, 14 Haziran 1932 tarihinde Müdafaa-i Milliye Vekâleti tarafından malulen emekliye sevk edildi.
Atatürk'ün Dikkatini Çeken Dil Çalışmaları ve Siyaset
Hekimlikten emekli olduktan sonra boş durmayan Ağakay, günlük gazetelerde Türkçe üzerine kaleme aldığı yetkin yazılarla dikkat çekti. Bu yazılar, dile büyük önem veren Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün gözünden kaçmadı. Atatürk'ün takdiriyle 1936 yılında Türk Dil Kurumu'na kabul edilerek Terim Kolu Başkanlığı vazifesine getirildi. Dil çalışmalarının yanı sıra Gazi Eğitim Enstitüsü ve Ankara Birinci Orta Okul bünyesinde göz tabipliği mesleğini de sürdürdü. Türk Dil Kurumu çatısı altındaki en büyük başarısı, 1945 yılında yayımlanan ilk Türkçe Sözlük'ün hazırlık sürecini yönetmesi ve bizzat kaleme alması oldu. Türkçe sözcük ve deyim haznesinin derlenmesinde devasa katkıları bulunan Ağakay, siyasi hayata da atılarak V., VI. ve VII. dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Gaziantep milletvekili olarak görev yaptı. Hem bilimsel hem de siyasi alanda iz bırakan değerli şahsiyet, geride zengin bir dil mirası bırakarak aramızdan ayrıldı.