Mehmed Uzun, 1 Ocak 1953 tarihinde Şanlıurfa'nın Siverek ilçesinde dünyaya gözlerini açan, modern Kürt edebiyatının kurucu şahsiyetlerinden biri olarak bilinen seçkin bir yazardır. Anadilinin kamusal alanda yasaklandığı zorlu bir dönemde, diğer birçok meslektaşının aksine egemen dilde yazmak yerine anadilinde üretmeyi tercih eden aydın, edebiyat dünyasında derin izler bırakmıştır. Ömrünün büyük bir kısmını siyasi baskılar sebebiyle sürgünde geçirmek mecburiyetinde kalan yazar, hayatının son dönemlerinde anavatanına dönmüş ve 11 Ekim 2007 tarihinde Diyarbakır'da vefat etmiştir. Kürtçe yazı dilini güçlendirmek, ortak bir edebi standart oluşturmak ve köklü sözlü anlatı geleneğini modern romana taşımak için yaptığı çalışmalar, onun bu edebiyattaki öncü konumunu pekiştirmiştir. Kürtçe üzerine yaptığı çalışmalar yüzünden devlet yöneticileri tarafından Türklüğe hakaret, bölücülük ve yasa dışı örgütlere yardım iddialarıyla defalarca suçlanan yazar, fikirleri uğruna büyük bedeller ödemiştir.
Siverek'teki Çocukluk Yılları ve Sözlü Kültür Mirası
Yazarın çocukluk yılları, kökleri Viranşehir yöresine dayanan kalabalık bir aşiret ailesinin parçası olarak Siverek'te geçmiştir. Ayrıca babasının koyun ticaretiyle uğraşması sebebiyle zengin bir kültürel ortamda büyüme fırsatı bulmuştur. Annesinin Zaza, babasının ise Kurmanç kökenli olması, onun küçük yaşlardan itibaren iki farklı lehçeyle iç içe büyümesini sağlamıştır. Geniş aşiret evlerinde konuşulan yegane dilin Kürtçe olması, onun çocukluk hafızasında silinmez izler bırakmıştır. Anneannesi ile dedesinden dinlediği kadim halk masalları ve hikayeler, onun hayal dünyasını besleyen ilk kaynaklar olmuştur. Babasının uzun flütüyle üfleyerek seslendirdiği destanlar, yazarın ileride kaleme alacağı modern romanların edebi temellerini oluşturmuştur. Kendisini kötü hissettiği anlarda bu eski melodi ve hikayelerin kendisine güç verdiği dile getiren Uzun, çocukluk anılarını edebi serüveninin can damarı olarak görmüştür.
Ailesinin evinde sıkça anlatılan ve Uzun'un edebi bilincini şekillendiren başlıca destanlar ile hikayeler şunlardır:
- Babasının kavalından dökülen ünlü Memê Alan destanı
- Yörede dilden dile aktarılan Cembeliye Hekkare û Binevşa Nann öyküsü
- Geleneksel anlatı geleneğinin önemli parçalarından biri olan Siyabend û Xece efsanesi
Eğitim Hayatı ve İki Dilli Yaşamın Zorlukları
Genç Mehmed Uzun, yedi yaşına geldiğinde Şair İbrahim Rafet İlkokulu'na kaydolarak örgün eğitim hayatına ilk adımını atmıştır. Ancak bu başlangıç, anadili dışında bir dille, Türkçeyle ilk kez tanışmasına vesile olduğu için oldukça sancılı geçmiştir. Derslerin tamamen yabancısı olduğu bir dilde işlenmesi nedeniyle büyük uyum sorunları yaşamış ve okulu bırakma kararı almıştır. Ailesinin ısrarlı yönlendirmesiyle eğitimine yeniden dönen Uzun, okuma ve yazmayı tamamen Türkçe öğrendiği için kendi anadilini bir süre geri plana itmek zorunda kalmıştır. İlköğretim sürecindeki bu zorlu adaptasyon dönemi, beşinci sınıfta okuldan uzaklaştırılmasıyla kesintiye uğramış ve yazar eğitimini Atatürk İlkokulu'nda tamamlamıştır.
Askeri Cezaevi Dönemi, Sürgün ve Edebi Uyanış
Ülkedeki siyasi çalkantıların zirve yaptığı 12 Mart Muhtırası sonrasında, 3 Mart 1972 tarihinde sol hareketlere destek sağladığı gerekçesiyle gözaltına alınan yazar tutuklanmıştır. Yirmi sekiz kişiyle birlikte Diyarbakır Askerî Cezaevi'ne sevk edilen Uzun için bu hapishane süreci, hayatının en önemli dönüm noktalarından birini teşkil etmiştir. Burayı kendisi için adeta bir eğitim yuvası olarak gören yazar, anadilinde okuma ve yazmayı cezaevinde öğrenmiştir. Bu süreçte kendisine daha sonraki yıllarda suikastlar sonucu hayatını kaybedecek olan yazar Musa Anter ve kuzeni Ferit Uzun rehberlik etmiştir. Hapishanedeki zorlu koşullara rağmen Kürtçe sözlü kültürün zenginlikleriyle burada temas kuran yazar, anadiliyle bağlarını güçlendirmiştir. Diyarbakır'ın ardından Mamak Askerî Cezaevi'ne gönderilen edebiyatçı, cezaevinde her türlü Kürtçe materyalin yasak olmasına rağmen sınır ötesinden, muhtemelen Suriye'den gelen belgeler aracılığıyla dilini geliştirmeyi başarmıştır. Aynı zamanda zindanda kaldığı süre boyunca dünya edebiyatının Türkçe tercümelerini de yoğun bir şekilde okuyarak dünya yazınını yakından tanışmıştır. Edebi kimliğinin temellerini atan bu zorlu cezaevi yıllarının ardından, fikirleri ve eserleri nedeniyle siyasi baskılara maruz kalmış, uzun yıllar sürgünde yaşamak zorunda bırakılmıştır. Ancak yaşamının son yıllarında memleketine dönerek vatan hasretini dindirmiştir.