Sinema dünyasında sürrealizm akımının kurucusu ve en güçlü temsilcisi kabul edilen İspanyol yönetmen ve senarist Luis Buñuel, 22 Şubat 1900 tarihinde İspanya'nın Calanda bölgesinde dünyaya gözlerini açtı. Balık burcu olan bu dahi sanatçı, burjuvaziyi ve Katolik inancını sarsan özgün anlatım diliyle dünya sinema tarihinin en prestijli yönetmenleri arasına adını yazdırdı. Öyle ki, gerilim sinemasının efsanevi ismi Alfred Hitchcock dahi onu hayatı boyunca gördüğü en başarılı sinemacı olarak tanımlamıştı. 29 Haziran 1983'te, 83 yaşında hayata gözlerini yuman Buñuel, arkasında sinema estetiğini kökten değiştiren benzersiz bir sanatsal miras bıraktı.
Madrid'den Paris'e Uzanan Sanat Arayışı
Buñuel, babası Leonardo Buñuel ve annesi María Portolés'in geniş ailesinde kalabalık bir çocukluk geçirdi. Alfonso ve Leonardo adlarında iki erkek kardeşi ile Alicia, Concepción, Margarita ve María isimlerinde dört ablası bulunuyordu. Gençlik yıllarının başında Zaragoza kentinde yer alan ve sıkı bir Katolik eğitimi veren Colegio del Salvador okulunda eğitim aldı. Buradan mezun olduktan sonra yükseköğrenim için Madrid Üniversitesi'ne girdi. Yaratıcı zekası onu farklı alanlara yönlendirdi; üniversitede önce doğa bilimleri ve ziraat okudu, ardından mühendislik ve en nihayetinde psikoloji eğitimi aldı.
Madrid'deki bu üniversite yılları, onun geleceğini şekillendirecek sıra dışı dostlukların da başlangıç noktası oldu. Dönemin dahi sürrealist ressamı Salvador Dalí ve ünlü şair Federico García Lorca ile bu dönemde yakın arkadaşlıklar kurdu. İçindeki sanat aşkını dizginleyemeyen genç Buñuel, sinema eğitimi almak üzere 1920 yılında Paris'in yolunu tuttu. Fransa'da yönetmen asistanlığı yaparak sektöre adım attı. Jean Epstein'ın yönettiği Mauprat ve Mario Nalpas imzalı La Sirène des Tropiques filmlerinde asistanlık yaptı. 1925 yılında hayatının en büyük aşkı olan Jeanne Buñuel ile evlendi ve bu evlilikten Rafael ile Juan Luis adında iki erkek çocuğu dünyaya geldi.
Gerçeküstü Sinemanın Doğuşu ve Sürgün Yılları
Paris'te edindiği birikimlerle kendi sinemasını yaratmak isteyen Buñuel, 1929 yılında eski dostu Salvador Dalí ile bir araya geldi. İkili, bir kadının gözbebeğinin usturayla kesildiği o meşhur sahneyle zihinlere kazınan Bir Endülüs Köpeği (Un Chien Andalou) filmini çekti. Bu deneysel çalışma, gerçeküstü sinema tarihinin en büyük başyapıtlarından biri haline geldi. İlk eseriyle uluslararası alanda büyük bir başarı elde eden dahi yönetmen, vakit kaybetmeden yine Dalí ile birlikte yeni bir projeye başladı. Marki de Sade'ın Sodom'un 120 Günü adlı eserinden derin izler taşıyan Age of Gold (Altın Çağ) filmi için kamera arkasına geçti. Ünlü sürrealist sanatçı Max Ernst'in de oyuncu olarak yer aldığı bu yapım, Katolizm'i doğrudan hedef alıyordu. Bu sebeple büyük tartışmalar yarattı ve gösterimi resmi makamlarca yasaklandı.
Yaşanan bu sansür krizinin ardından İspanya'ya geri dönen Buñuel, bu kez yoksul köylülerin zorlu yaşam mücadelesini konu alan Ekmeksiz Toprak (Las Hurdes) isimli çarpıcı belgeseli çekti. 1936 yılına gelindiğinde, İspanyol İç Savaşı'nın patlak vermesinden hemen önce, ülkedeki siyasi çalkantıları ele alan España 1936 filminin senaryo yazımına katıldı ve yapımcılığını üstlendi. Ancak Ekmeksiz Toprak belgeselindeki sarsıcı sahneler yönetmenin İspanya'daki varlığını tehlikeye atmıştı. Baskılar sonucu ülkesinden ayrılmak zorunda kalan Buñuel, 1939 yılında Amerika Birleşik Devletleri'ne yerleşti. Amerika'da bir dizi belgesel çalışmasına imza atsa da, asıl yaratıcı patlamasını yaşayacağı coğrafya burası olmayacaktı.
Meksika Dönemi ve Dünya Çapındaki Başarılar
Tarihler 1946 yılını gösterdiğinde Buñuel, yaratıcılığının zirvesine ulaşacağı Meksika'ya geçiş yaptı. Burada sokaktaki sosyal hayatın en çıplak hallerini mercek altına aldığı Los Olvidados (Unutulmuşlar) filmini yönetti. Büyük ses getiren bu yapım, yönetmenin filmografisinde en önemli köşetaşlarından biri oldu. Başarılı sanatçı, 1948 yılında Meksika vatandaşlığına kabul edildi. Meksika'da üretmeye devam eden Buñuel, 1961'de izleyiciden yoğun ilgi gören Exterminating Angel (Mahvedici Melek) filmi için kamera arkasına geçti. Hemen peşinden, Catherine Deneuve'ün başrolünü üstlendiği Viridiana filmiyle Cannes Film Festivali'nde en büyük ödül olan Altın Palmiye'yi kazanarak uluslararası şöhretini perçinledi. Bu başarının ardından Deneuve ile yolları tekrar kesişti; yönetmen oyuncuyla 1967 yapımı Belle de Jour (Gündüz Güzeli) ve 1970 yapımı Tristana filmlerinde de ortak çalışmalara imza attı.
Kariyerinin son döneminde de yaratıcı dehasından hiçbir şey kaybetmeyen usta isim, sinema dünyasına yön vermeye devam etti. Buñuel'in entelektüel derinliğini yansıtan Burjuvazinin Gizli Çekiciliği (The Discreet Charm of the Bourgeoisie), sinema akademisi tarafından En İyi Yabancı Film dalında Oscar ödülüyle taçlandırıldı. Ayrıca Samanyolu (Milky Way) ve Özgürlük Hayaleti (The Phantom of Liberty) gibi başyapıtlar da onun imzasını taşıyan diğer önemli işler arasında yer aldı. Sinemayı bırakmadan önce çektiği son filmi Arzunun O Belirsiz Nesnesi (That Obscure Object of Desire), onun sınırsız hayal gücünün ulaştığı son parlak nokta oldu.
Yaşamı boyunca 30'u aşkın uzun metrajlı filme imza atan usta yönetmen, bu yapımların tamamında senaryo yazımını da üstlendi. Çok yönlü sanatçı kişiliğiyle bilinen Buñuel, aynı zamanda iki filmin müziklerini besteledi ve resim alanında da değerli eserler üretmeye odaklandı. Yaşantısını ve sinema serüvenini Mon Dernier Soupir (Son Nefesim) adlı otobiyografi kitabında kaleme alan usta yönetmen, 29 Haziran 1983'te aramızdan ayrıldı. Onun sinemaya getirdiği sürrealist soluk, bugün hâlâ yedinci sanatın en büyük ilham kaynaklarından biri olarak kabul ediliyor.
Usta yönetmenin sinema tarihine altın harflerle yazılan en önemli yapıtları arasında şunlar yer almaktadır:
- Bir Endülüs Köpeği (1929) - Salvador Dalí ile birlikte imza attığı gerçeküstücülüğün manifestosu niteliğindeki ilk film.
- Viridiana (1961) - Cannes Film Festivali'nde en büyük ödül olan Altın Palmiye'yi kazanan başyapıt.
- Burjuvazinin Gizli Çekiciliği (1972) - Akademi Ödülleri'nde En İyi Yabancı Film seçilerek başarısını taçlandıran efsanevi yapım.
- Arzunun O Belirsiz Nesnesi (1977) - Sinema serüvenini sonlandıran ve yaratıcılığının sınırlarını zorlayan son başyapıtı.