Türk askeri ve siyasi tarihinin en parlak simalarından biri olan Mehmet Kâzım Orbay, 11 Mart 1886 tarihinde İzmir'de dünyaya gelmiştir. Osmanlı İmparatorluğu'ndan Türkiye Cumhuriyeti'ne geçişin en sıcak günlerinde cephelerde aktif görevler üstlenen Orbay, bağımsızlık mücadelesinde gösterdiği kahramanlıklarla ülkenin kaderini belirleyen komutanlar arasında yer almıştır. Cumhuriyet tarihimizin en önemli askeri ve siyasi dönüm noktalarında başrol oynamış bu seçkin devlet adamı, ülkesine yüksek sadakatle hizmet etmiştir.
Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Uzanan Kahramanlık Yolu
Gençlik yıllarında askeri eğitime adım atan Kazım Orbay, 1904 senesinde Topçu Teğmen rütbesini kazanarak Mühendishane-i Berri-i Hümayun'u başarıyla bitirmiştir. Aynı yıl vakit kaybetmeden girdiği Harp Akademisi'ndeki eğitimini ise 1907 yılında kurmay subay unvanıyla tamamlamıştır. Mesleki becerilerini artırmak adına 1908 yılında Almanya'da özel bir askeri kursa katılan Orbay, vatan topraklarına dönüşünün ardından Harekât Ordusu bünyesindeki 3. Bölük Komutanlığı görevine tayin edilmiştir. Bu çetin süreçte sergilediği yüksek sevk ve idare yeteneğiyle dikkat çeken genç subay, hemen peşinden patlak veren Balkan Savaşları'nda aktif olarak cephede bulunmuştur.
Kendisi, 1914 yılında Harbiye Nezareti başyaverliğine getirilmiştir. Böylelikle Birinci Dünya Savaşı (1914-18) boyunca Harbiye Nazırı Enver Paşa'nın en yakınındaki en önemli görevli olarak çalışmıştır. İlerleyen süreçte Kazım Bey, Enver Paşa'nın kız kardeşi Mediha Hanım ile evlenerek kendisiyle akrabalık bağı kurmuştur. Savaş yıllarında bir ara Harbiye Nezareti Müsteşar Yardımcılığı makamında da görev yapmıştır.
Milli Mücadele'nin en hassas döneminde, yani 1920 senesinde Kurtuluş Savaşı'nın Doğu Cephesi Kurmay Başkanlığı gibi hayati bir sorumluluk üstlenmiştir. Başarılarının ardından 1921 yılında Milli Savunma Ordusu Dairesi Başkanlığı görevine atandı. 1922 yılına gelindiğinde mirliva (tümgeneral) rütbesine terfi ettirilerek 3. Kafkas Tümeni Komutanı olarak atanmıştır. Özellikle Başkomutanlık Meydan Muharebesi'ndeki sevk ve idare yeteneği, ordunun kesin zafere ulaşmasında büyük pay sahibi olmuştur. Deneyimli komutan, 1925 yılında Dersim bölgesindeki isyanı bastırmak amacıyla düzenlenen harekâta katıldı.
1926 yılında korgeneralliğe yükseltilerek Genelkurmay İkinci Başkanlığına atandı. Kendisi bu süreçte 4. Kolordu Komutanlığı görevini de üstlenmiştir. Askeri dehası ülke sınırlarını aşmıştır. Nitekim 1928-1929 yılları arasında Afgan Krallığı Askeri Heyet Reisliği (Genelkurmay Başkanlığı) görevini başarıyla yürütmüştür. Yurda döndüktün sonra da ordunun üst kademelerinde önemli sorumluluklar almaya devam etmiştir. Bu kapsamda 30 Temmuz 1930 tarihinde Jandarma Genel Komutanlığı'na, 24 Ağustos 1935'te ise 3. Ordu Müfettişliği'ne getirilmiştir. Atatürk, 1934 yılında kendisine "Orbay" soyadını verdi.
1935 yılında orgeneralliğe yükseltilen Orbay, 15 Şubat 1943'te Yüksek Askerî Şura Üyeliği ve tekrar Genelkurmay İkinci Başkanlığı görevlerinde bulundu. Fevzi Çakmak'ın ayrılışından sonra Genelkurmay Başkanlığı görevine atandı. Bu şerefli vazifeyi 12 Ocak 1944 ile 23 Temmuz 1946 tarihleri arasında büyük bir ciddiyetle ifa etmiştir.
Genelkurmay Başkanlığı ve Ankara Cinayeti Sınavı
Ancak Genelkurmay Başkanlığı dönemi, tarihe "Ankara Cinayeti" adıyla geçen esrarengiz bir davayla sarsılmıştır. Cinayetin azmettiricisi olarak yargılanan oğlu Haşmet Orbay'ın bir yıl hapis cezasına çarptırılması üzerine Kazım Orbay, onurlu bir duruş sergileyerek 1946 yılında görevinden istifa etmiştir. Söz konusu cinayet davası, aradan geçen uzun yıllara rağmen hiçbir zaman tam olarak aydınlatılamamıştır. İstifasının ardından askeri hayattan tamamen kopmayan deneyimli komutan, Yüksek Askeri Şura üyeliğine getirilmiştir. Nihayet 6 Temmuz 1950 tarihinde emekliye ayrılmıştır.
Son Yılları ve Siyasi Yaşamı
Emeklilik günlerinin ardından Türkiye'nin yaşadığı siyasi değişimler onu yeniden aktif göreve çağırmıştır. 27 Mayıs 1960 İhtilali döneminde, 9 Ocak 1961 ile 26 Ekim 1961 tarihleri arasında Devlet Başkanı Temsilcisi sıfatıyla Kurucu Meclis üyeliğinde bulunarak anayasa çalışmalarına katılmıştır. Gösterdiği üstün devlet adamlığı vasıfları sayesinde bu seçkin meclisin başkanlığına seçilmiştir. Kurucu Meclis'in görevi sona erince de Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel tarafından cumhurbaşkanlığı kontenjanından senatör seçilerek parlamentoya girdi.
Kazım Orbay'ın askeri hayatı boyunca katıldığı önemli savaş ve harekatlar şunlardır:
- Harekât Ordusu bünyesinde 1909 yılındaki 31 Mart Vakası'nın bastırılması
- Karadağ Sınır Olayları
- Balkan Savaşları (1912-1913)
- Birinci Dünya Savaşı (1914-1918)
- Kurtuluş Savaşı (1919-1922)
- Dersim Harekâtı (1925)
Fransızca, Almanca ve İtalyanca dillerini çok iyi derecede konuşabilen Orbay, evli ve iki çocuk babasıydı. Askerlik yaşamı boyunca kazandığı zaferler nedeniyle İstiklâl Madalyası ve çok sayıda şeref nişanı taşımaktaydı. Tarihi şahsiyet, 3 Haziran 1964'te Ankara'da geçirdiği mide ameliyatının ardından 78 yaşında hayata gözlerini yummuştur. Cenazesi, Ankara'daki Devlet Mezarlığı'nda ebedi istirahatgahına tevdi edildi. Aziz hatırasını yaşatmak adına ismi yurdun çeşitli yerlerindeki askeri kışlalara, semtlere ve çeşitli kuruluşlara verilmiştir.