Tarih boyunca insanlığın en büyük dönüm noktalarından biri olan bilgi aktarımı, onun geliştirdiği yenilikçi yöntemlerle tamamen yeni bir boyut kazandı. Asıl ismi Johannes Gensfleisch zur Laden olan ve 1398'de Almanya'nın Mainz kentinde varlıklı bir ailede doğan Johannes Gutenberg; kuyumcu, yayıncı ve matbaacı kimliğiyle modern dünyayı şekillendirdi. Gençlik yıllarında Fransa'ya taşınan Gutenberg, metaller ile değerli taşlar üzerinde çalışarak kuyumculuk alanındaki ustalığını pekiştirdi. Buradaki yılları boyunca kitapların basılı hale getirilmesi fikrine odaklanan dahi mucit, 1437 yılından itibaren matbaacılık çalışmalarına ağırlık vermeye başladı. Nihayet 1438 yılında tipo baskı yöntemini Avrupa'ya getirerek günümüz matbaacılığının temellerini attı. Bu yenilikçi adım, onun iletişim tarihinin en önemli mimarlarından biri olmasını sağladı.
Matbaa Devrimi ve Ortaklıklar Dönemi
O dönemin yaygın basım tekniği olan ve oyulmuş tahta levhalara dayanan xylografi yöntemini geliştiren Gutenberg, çok daha pratik bir arayışa girdi. Harfleri tek tek döküp bir araya getirerek seri baskı yapmayı sağlayan tipografi tekniğini 1450 senesinde hayata geçirdi. Aynı yıl hedeflerini büyütmek amacıyla ilk ortaklığını kuran mucit, beş yıl süren yoğun çalışmaların ardından 1455 yılında Latince bir kutsal kitabın basımını tamamladı. Ancak bu büyük teknik başarı, ona beklediği finansal rahatlığı getirmedi. 1457 yılına gelindiğinde biriken borçları sebebiyle ortağı Faust ile yolları ayrıldı ve kurduğu ortaklığı kaybetti. Yaşadığı bu büyük ekonomik sarsıntıya rağmen pes etmeyen kararlı mucit, yeni destekler aramaya devam etti. Beklediği yardım ise 1465 yılında Mainz Başpiskoposu II. Adolf von Nassau'dan geldi. Başpiskoposun sunduğu bu imkan sayesinde Mainz'da yeni bir baskı makinesi kurmayı başaran mucit, üretimini sürdürme şansı yakaladı. Onun bu üstün gayreti, 15. yüzyıl sonuna gelindiğinde Avrupa genelinde kendisinin tasarladığı binin üzerinde baskı makinesinin çalışır hale gelmesine zemin hazırladı.
Matbaanın Bileşenleri ve Doğu Asya ile İlişkisi
Gutenberg'in gerçekleştirdiği bu büyük devrimi tam anlamıyla kavramak için basım tekniklerinin tarihsel arka planına bakmak gerekir. Tarih boyunca baskı kalıpları, mühürler ve mühür yüzükleri gibi ilkel araçlar antik dönemlerden beri insan hayatında yer alıyordu. Hatta Çin'de Gutenberg'den asırlar önce baskı kalıpları kullanılıyor ve 868 yılına tarihlenen basılı bir kitap bulunuyordu. Ancak levha baskı yönteminde her yeni eser için sıfırdan kalıplar hazırlamak gerekiyordu. Bu durum, yöntemi pratik olmaktan tamamen uzaklaştırıyordu. Ayrıca hareketli baskı harfleri ilk kez 11. yüzyılın ortalarında Çinli Pi Sheng tarafından topraktan üretilmişti. Devam eden süreçte Çinliler ve Koreliler bu teknolojiyi daha da geliştirerek metal harfler kullanmaya başlamışlardı. Hatta 15. yüzyılın başlarında Kore hükümetine ait büyük bir metal dökümhanesi bulunuyordu.
Tüm bu tarihsel birikime rağmen, Pi Sheng'i bu alandaki tek öncü saymak doğru bir yaklaşım olmaz. Öncelikle Avrupa, baskı harfleri teknolojisini Çin'den kopyalamamış, tamamen kendi bağımsız çabalarıyla sıfırdan üretmiştir. Üstelik Çin'deki hareketli harf yöntemi, batıda modern tekniklerin yayıldığı döneme kadar orada çok yaygın bir kullanım alanı bulamamıştı. Gutenberg'in kurduğu sistem, modern baskı teknolojisinin dört temel ayağını bir araya getirmiştir. Bu bileşenler şunlardır:
- Hareketli baskı harfleri ve bu harfleri kusursuzca yerinde tutan sabitleme yöntemi,
- Basım işlemini gerçekleştiren dayanıklı baskı makinesi,
- Baskı kalitesini artıran ve harflere uygun özel mürekkep,
- Baskının yapılacağı pürüzsüz kağıt zemin.
Bu bileşenlerden kağıt, yüzyıllar önce Çin'de Ts'ai Lun tarafından keşedilmiş ve Avrupa'da Gutenberg'den önce yaygınlaşmıştı. Dolayısıyla kağıt, mucidin hazır olarak bulduğu tek bileşendir. Ancak Gutenberg, diğer üç parça üzerinde eşsiz iyileştirmeler yapmıştır. Dayanıklı bir metal alaşım formüle etmiş, harfleri dökmek için pratik bir döküm kalıbı icat etmiş, yağ bazlı özel bir baskı mürekkebi üretmiş ve son olarak basıma uygun mükemmel bir makine tasarlamıştır.
İnsanlık Tarihindeki Mirası ve Son Günleri
Gutenberg'in geliştirdiği devrim niteliğindeki bu baskı sistemi, insanlık tarihi için adeta bir dönüm noktası oldu. Bilimsel araştırmaların hızla yayılmasına, özgür ve bağımsız düşüncenin tabana yayılmasına büyük bir ivme kazandırdı. Ayrıca Avrupa'da gerçekleştirilecek olan büyük reform hareketlerinin zemin bulmasını ve hızlanmasını sağladı. Ömrünü insanlığın bilgiye erişimini kolaylaştırmaya adayan Johannes Gutenberg, 3 Şubat 1468 tarihinde doğduğu yer olan Mainz'da 70 yaşında hayata gözlerini yumdu. Geride bıraktığı devasa kültürel miras, onun adının yüzyıllar boyunca saygıyla anılmasını sağladı. Ünlü mucidin anısını yaşatmak ve mirasını gelecek nesillere aktarmak amacıyla 1901 yılında memleketi Mainz'da onun adına görkemli bir müze kuruldu.