Dünya edebiyatına kazandırdığı ölümsüz başyapıtı Aslan Asker Şvayk ile tanınan Jaroslav Hasek, Çek kültürünün Alman hegemonyasına direnişini mizahla yoğuran dahi bir yazardır. 30 Nisan 1883'te Prag'da doğan Hasek, banka memurluğunu bırakarak bohem bir hayata atılmıştır. Kırk yıllık kısa yaşamına sığdırdığı yüzlerce öyküyle toplumsal aksaklıkları yerici bir dille eleştirmiştir.
Başkaldırı, Anarşizm ve Hayal Gücünün Sınırları
Matematik öğretmeni Josef Hasek ve Katerina'nın ortanca oğlu olan Hasek, henüz on üç yaşındayken babasını aşırı alkol yüzünden kaybetmiştir. Bu erken kayıp, yazarın çocukluk yıllarının son derece zorlu geçmesine neden olmuştur. On beş yaşında okuduğu liseyi terk eden genç Hasek, bir eczacının yanında çalışmaya başlamıştır. Tüm bu zorluklara karşın iş idaresi okulunu bitirmeyi başarmış ve bir bankada memur olarak işe girmiştir. Ancak içindeki edebiyat tutkusu onu rahat bırakmamıştır. On yedi yaşından beri edebiyata ilgi duyan yazar, daha özgür yazabilmek için bankadaki görevinden istifa etmiştir.
Bu istifanın ardından kendini çingenelerin ve yersiz yurtsuzların arasına bırakan Hasek, takibi zor, hareketli bir yaşam seçmiştir. Çek gazetelerinde yergi dolu şiirler ve öyküler kaleme almıştır. Aynı zamanda sokaklarda köpek satıcılığı da yapmıştır. Hasek'in toplumsal muhalefeti yalnızca kağıt üzerinde kalmamıştır. Henüz on dört yaşındayken Prag sokaklarındaki Alman karşıtı öğrenci ayaklanmalarında aktif olarak rol almıştır. 1906 yılına gelindiğinde ise aktif olarak anarşist harekete katılmıştır. Proleter işçilere düzenli dersler veren yazar, 1907'de Komuna isimli anarşist gazetenin editörlüğünü üstlenmiştir.
Önde gelen bir anarşist olması nedeniyle polis takibinden kurtulamamıştır. Anarşist faaliyetleri nedeniyle güvenlik güçleri tarafından yakından izlenen yazar, vandalizm suçlamalarının yanı sıra en az bir kez polise saldırdığı gerekçesiyle bir ay hapse mahkum edilmiştir. Ayrıca, bu fırtınalı dönemde hayatına giren Jarmila Mayerova'ya aşık olmuştur. Bohem ve düzensiz yaşamı nedeniyle Jarmila Mayerova'nın ailesi tarafından damat adayı olarak kesinlikle onaylanmayan Hasek, bu engeli aşabilmek ve aşkına kavuşabilmek amacıyla anarşizmi tamamen bırakıp düzenli bir yazarlık kariyeri kurmaya karar vermiştir. Prag'da bayrağa hakaret suçundan tutuklanınca, Jarmila'nın ailesi bu ilişkiyi sonlandırmak amacıyla kızlarını şehir dışına taşımıştır. Bu durum çifti ayıramasa da Hasek'in anarşizmden tamamen uzaklaşarak yazarlığa odaklanmasını sağlamıştır. 1909 yılında, bir önceki yılın iki katı olan 64 kısa öykü yayımlamıştır.
Aynı yıl içinde Hayvan Dünyası isimli popüler derginin editörlük görevini üstlenmiştir. Ancak bu macera da uzun sürmemiştir. Dergide tamamen kendi hayal gücüyle uydurduğu hayali canlılar üzerine yazılar yazdığı anlaşılınca görevine son verilmiştir. 1910 yılında nihayet büyük aşkı Jarmila ile evlenmiş, fakat bu evlilik yalnızca üç yıl sürmüştir. 1907 yılında tanıştığı ressam Josef Lada ise ileride Şvayk'ın o meşhur çizimlerini yaparak yazarın en yakın arkadaşlarından biri olacaktır. 1913 yılında iki yakın arkadaş bir süre aynı evde yaşamıştır.
Savaş Cepheleri ve Şvayk'ın Doğuşu
Birinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle birlikte Avusturya-Macaristan ordusunda sıradan bir er olarak silah altına alınan Hasek, Rus cephesindeki yoğun çatışmaların ardından 1915 yılında düşmana tutsak düşmüştir. Esir kamplarında görece rahat bir yaşam sürmüştir. Burada kamp komutanının sekreterliği görevini üstlenmiştir. Esaret yılları, yazarın Çek Kurtuluş Ordusu'na ve Rus Komünist Partisi'ne katılmasıyla yeni bir boyut kazanmıştır. 1916'da kamptan ayrılarak yeni kurulan Çekoslovak Lejyonu'nda propaganda yazarı olarak çalışmasına izin verilmiştir.
1917'deki Ekim Devrimi'nin ardından Bolşevik Parti üyesi sıfatıyla Rusya'da kalmayı tercih etmiştir. Bu esnada Prag'da Jarmila ile evliliği sürerken, Rusya'da Grigorjevna Lvovova ile ikinci bir evlilik yapmıştır. Savaş yıllarında edindiği olağanüstü gözlem zenginliği, yazarın zihninde efsanevi Şvayk karakterinin doğmasını sağlamıştır. Şvayk; saf, sakar, farfara fakat son derece kurnaz ve bilinçli bir Çek askeri olarak doğmuştur.
1920 yılında nihayet Prag'a dönen yazar, tüm enerjisini Aslan Asker Şvayk'ı yazmaya vermiştir. 16 cilt olarak tasarladığı devasa serinin ne yazık ki ancak dörtte birini tamamlayabilmiştir. Savaş yıllarında yakalandığı tüberküloz hastalığı nedeniyle, 3 Ocak 1923'te Lipnice nad Sázavou'da 40 yaşında hayata gözlerini yummuştur.
Militarizme Karşı Bir Edebi Başkaldırı
Hasek'in en büyük mirası olan Aslan Asker Şvayk, militarizmi, savaş çığırtkanlığını ve devlet otoritesini sert bir dille eleştiren muazzam bir yapıttır. Şvayk'ın beceriksizlik gibi görünen eylemleri, aslında dönemin en büyük askeri gücü olan Avusturya ordusunu içten içe felce uğratan gizli bir direniştir. Bu mizah klasiği, savaşın getirdiği tüm anlamsızlıkları güldürürken düşündüren unutulmaz sahnelerle gözler önüne sermektedir.
Bugün dünya genelinde altmıştan fazla dile çevrilen bu dev eser, 1928 yılında Erwin Piscator ve 1944 yılında ünlü tiyatro insanı Bertolt Brecht gibi dev isimler tarafından farklı uyarlamalarla tiyatro sahnesine de aktarılmıştır. Hayatı boyunca 1500 civarında kısa öykü kaleme alan Hasek, muzip ve şakacı kimliğiyle edebiyat tarihinin en renkli figürlerinden biridir. Hasek'in son derece hareketli ve fırtınalı geçen kısa yaşamı, aynı dönemde ve aynı şehirde yaşamış olan bir diğer büyük Praglı yazar Franz Kafka ile şaşırtıcı ve son derece ilginç benzerlikler taşımaktadır. İki yazarın da kaderi benzer yıllarda son bulmuştur.
Yazarın yayımlanmış başlıca eserleri şunlardır:
- Aslan Asker Şvayk (Osudy Zobreho Vojaka Şvejka) (1920 - 1923)
- Köpek Suratlı Maymun Galeride Portreler / Mizah Klasiği (1909)