İsmail Hüsrev Tökin, Cumhuriyet döneminin iktisadi ve sosyolojik yapısını şekillendiren en önemli düşünürlerden biridir. 14 Mart 1902 tarihinde İstanbul'da dünyaya gelen bu çok yönlü yazar ve siyasetçi, özellikle 1930'lu yılların efsanevi Kadro dergisi kurucuları arasında yer alarak ülkenin kalkınma ideolojisinde silinmez izler bırakmıştır. Ömrünü Türk tarımı, kooperatifçilik ve planlı sanayi tezlerine adayan Tökin, 21 Haziran 1993'te yine doğduğu şehirde hayata gözlerini yummuştur. Fikir dünyası ile döneminin sınırlarını aşan aydın, aynı zamanda köylünün toplumsal yapısını inceleyen öncü saha araştırmalarıyla da tanınır.
Bulgaristan Sığınağından Moskova Üniversitesi Sıralarına
Çerkez kökenli ve sarayla güçlü ilişkileri bulunan Ahmet Hüsrev Bey’in oğlu olan İsmail Hüsrev, öğrenim hayatına İstanbul Avusturya Lisesi çatısı altında başladı. Mondros Mütarekesi’nin getirdiği gergin günlerde, babasının ticari faaliyetleri işgal güçlerinin şimşeklerini üzerine çekti. Evlerinin basılmasıyla sarsılan aile, çareyi Sofya'daki akrabalarının yanına sığınmakta buldu. Sofya günleri, genç İsmail için adeta siyasi okuldu. Orada yükselen anarşist, komünist ve sosyalist akımların dinamiklerini doğrudan gözlemleme fırsatını yakaladı. Eğitimini tamamlamak amacıyla bir süre sonra tekrar İstanbul’a dönerek liseden mezun oldu.
Diploma sonrası, babasının memuriyet adresi olan Kayseri'ye yöneldi. Talas Amerikan Koleji bünyesinde Türkçe ve tarih öğretmenliği yaparken, bölgedeki güçlü sol hareketlerle temas kurdu. Bu etkileşim, onun geleceğini tamamen değiştirecekti. Ankara'ya taşınmalarının ardından, 1922 yılında Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası kongresine katılarak parti kadrolarında hızla sivrildi. Yazı hayatına ilk adımlarını atarak Yeni Hayat dergisinde imzasız makaleler kaleme aldı. Çevirilerinde ise Tekin Alp müstear ismini kullandı. Aynı yıl, gizli yollarla ve Sovyet bursunun desteğiyle Moskova'daki Üçüncü Enternasyonal Kongresi'ne delege olarak gönderildi. Karadeniz üzerinden yapılan bu tehlikeli yolculukta kendisine Nizamettin Nazif Tepedelenlioğlu eşlik ediyordu.
Kadro Hareketi ve Millî İktisat Arayışları
Moskova’da tıp okumayı hedeflerken, ihtilal sonrasının karmaşık ortamı onu iktisat bilimine yönlendirdi. Doğu Üniversitesi (KUTV) sıralarında Nazım Hikmet, Şevket Süreyya Aydemir ve Vala Nureddin gibi isimlerle derin dostluklar kurdu. Marx, Lenin ve Buharin okurken okulda okutmanlık yaptı. 1925 yılında ülkeye pasaportsuz dönmesi, onun birkaç ay tutuklu kalmasına yol açtı. Kurtuluş Savaşı’nın zafer havası ve sol gruplar üzerindeki baskı, Tökin’de milliyetçi yönü güçlü bir ideolojik kırılma yarattı. 1927’de eski örgütünden tamamen koparak askerlik vazifesini tamamladı. Yazarlık kariyerine Hayat dergisindeki makaleleriyle devam eden Tökin, tarım politikaları üzerine yoğunlaştı.
1932 yılında Yakup Kadri Karaosmanoğlu öncülüğünde kurulan Kadro dergisinin mimarlarından biri oldu. Dergide, Türk köylüsünün kalkınması ve "mazlum milletler" teorisinin geliştirilmesi yönünde çok sayıda kuramsal makale yayımladı. Ülkedeki derebeylik kalıntılarını sert biçimde eleştiren yazılarıyla büyük ses getirdi. Kadro hareketi, 1935 yılında Yakup Kadri’nin elçilik göreviyle yurt dışına gönderilmesiyle nihayete erdi.
Bürokrasiden Finans Dünyasına Uzanan İmza
Memuriyet hayatında Ziraat Bankası, Sümerbank ve Devlet Demiryolları gibi kritik kurumlarda görev alan Tökin, saha gezilerinde topladığı sosyolojik verileri Türkiye Köy İktisadiyatı isimli anıt eserine dönüştürdü. O dönemde köylerde yürüttüğü başarılı çalışmalar ve sergilediği analitik zeka, kendisinin dönemin istihbarat örgütü olan Millî Emniyet Hizmetleri bünyesinde görev yaptığı yönündeki güçlü iddiaları da beraberinde getirdi. Kamusal görevlerini sürdürürken, bizzat Mustafa Kemal Atatürk’ün talimatıyla hazırlanan ulusal bankacılık, demiryolları ve çiftlik analizleri kitaplarının görünmez yazarı oldu. İkinci Dünya Savaşı kapıya dayandığında ise Müdafaa Ekonomisi teziyle ülkenin savunma stratejilerine entelektüel katkı sağladı.
Demokrat Parti’nin 1950 yılında iktidara gelmesiyle birlikte Başbakanlık’taki görevine son verilen Tökin, bir süre Devlet Demiryolları İşletme Müdürlüğü yapsa da siyasi tepkiler nedeniyle Ankara’dan uzaklaşmak zorunda kaldı. İstanbul’a yerleşerek Yapı ve Kredi Bankası bünyesinde uzun yıllar iktisat müşavirliği yaptı. Aynı zamanda İstanbul Ticaret Odası görevini üstlenerek ticaret dünyasının kalbinde yer aldı. Akademik alanda Şişli İktisat ve Ticari İlimler Akademisi'nde iktisat tarihi dersleri verdi. Bu verimli döneminde sadece finansal analizler kaleme almadı. Gençlik yıllarındaki Rufai tekkesi izlenimlerinden beslenerek tasavvuf, Mevlana felsefesi ve yoga konularına eğildi. Hatta bazı eserleri Türk Mason Derneği tarafından neşredildi. Hiç evlenmeyen Tökin, ardında devasa bir entelektüel miras bırakarak 1993 yılında aramıdan ayrıldı.
Önemli Eserleri
- Türkiye Köy İktisadiyatı (1934)
- Türkiye’de Zirai Kooperatif Hareketi (1932)
- Müdafaa Ekonomisi (1940)
- Ekonomik Coğrafya (1940)
- Para Değerinin Düşürülmesi Meselesi (1968)