İdris Küçükömer, 1 Haziran 1925’da Giresun’da doğdu; 5 Temmuz 1987’de İstanbul’da hayatını kaybetti. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi mezunu olan Küçükömer, Kemalist ideolojiyi ve tek parti dönemini içeriden bir ekonomist gözüyle mercek altına alan, Türkiye’deki sol-sağ ayrımının tersine işlediğini savunan düşünür olarak tanınır. CHP’nin “ssıl sağ” bir yapı taşıdığı tezi, onu Türk siyasi düşüncesinin en tartışmalı isimlerinden biri kıldı.
Akademik Yaşamı
İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi’nden 1951’de mezun olan Küçükömer, aynı kurumda Modern Kapital Teorilerinde Münakaşalı Bazı Problemler başlıklı teziyle doktorasını tamamladı. 1958’de Sosyal Kıymet, İktisadi Refah, Sosyal Tercih ve Bazı Planlama Sebepleri adı verilen doçentlik teziyle akademik kariyerinde bir adım daha attı. 1966’da İstanbul Üniversitesi Profesörler Kurulu, Gelişmiş ve Azgelişmiş Ülkelerin İlişkileri Üzerine: Politik İktisadi Dönüş Denemesi adlı çalışması dahil bilimsel üretimiyle onu profesörlüğe yükseltme kararı aldı; ne var ki üniversite senatosunun onay vermemesi üzerine açtığı danıştay davasını kazanmasına karşın kararname ancak 1976’da yürürlüğe girdi.
Siyasi Yolculuğu ve Fikir Hayatı
1961’de sol düşünce dünyasının temel belgelerinden sayılan Yön Bildirisi’ni imzaladı. 1963’te Yön dergisinin öncüleri tarafından kurulan Sosyalist Kültür Derneği’nin kurucuları arasında yer aldı. 1962’deki Albay Talat Aydemir darbe girişimine bir süre yaklaşım gösterdi, ardından bu tutumundan uzaklaşarak Türkiye İşçi Partisi’ne girdi ve Bilim Kurulu’nda görev üstlendi. Yön dergisindeki yazılarıyla geniş kitlelerin dikkatini çeken Küçükömer, Ant dergisi ve Milliyet gazetesindeki açık oturumlarla dönemin yerleşik yargılarını sorgulamaya devam etti. 1973’ten itibaren on yıllık bir sessizliğe bürünen Küçükömer, sonraki yıllarda Yeni Gündem yazılarıyla yeniden söz sahnesine çıktı.
Siyasi görüşleri açısından bakıldığında, Küçükömer sivil toplumun Doğu’da neden oluşamadığı sorusunu ana eksen olarak benimsedi. Devletin despotik niteliğini sivil toplumun önündeki en büyük engel olarak gösterdi. Sencer Divitçioğlu ve Selahattin Hilav gibi isimlerle birlikte Asya Tipi Üretim Tarzı (ATÜT) kuramını Türk toplumsal tarihine uyarladı. 1970’lerin ardından kapitalizm ile emperyalizmi birbirinden ayırdı; toplumun demokratikleşmesi için “iktisadi hürriyetlik” diye tanımladığı serbest piyasa anlayışını benimsedi. Ölümünden kısa bir süre önce Erdal İnönü öncülüğünde kurulan Sosyal Demokrasi Partisi’ne üye oldu.
Kemalizm’e Yönelik Eleştirileri
Küçükömer’in en ses getiren tezi, Kemalizm’i “ilerici” ya da “sol” bir hareket olarak değil; halka zorla dayatılmış, anti-demokratik ve halktan kopuk bir ideoloji olarak okumasıdır. Ona göre tek parti dönemindeki devrimler yukarıdan aşağıya inen direktiflerle hayata geçirilmiş; bürokrat aydınlarla halk arasında derin bir uçurum oluşmuştur. Batı kültürünün zorla kabul ettirilmeye çalışılması, tek tip insan yetiştirilmesi ve sınıflar üstü tek parti egemenliği, Küçükömer’in temel eleştiri konuşları arasındadır. Ekonomi alanında ise 1923’ten 1933’e uzanan liberal kapitalist denemelerin başarısızlıkla sonuçlanması üzerine CHP’nin zorunluluktan devletçiliğe yöneldiğini ve bu politikayı “devlet eliyle kapitalist yetiştirme” olarak niteledi. İttihat ve Terakki Cemiyeti ile Kemalizm’i benzer antidemokratik yapılar olarak değerlendiren Küçükömer, Kemalist tarihyazımına itiraz etti ve Türkiye yakın tarihinin yeniden kaleme alınması gerektiğini savundu.
Başlıca Eserleri
- Düzenin Yabancılaşması – Batılaşma eleştirisini ve sağ-sol kavramlarını tartıştığı temel yapıtı
- Gelişmiş ve Az Gelişmiş Ülkelerin İlişkileri (1966)
- İktisat İlkeleri Üzerine (1964–1967)
- İktisat İlkelerine Yeniden Bakış (1972)
- Cuntacılıktan Sivil Topluma / Yön ve Ant Yazıları
- Sivil Toplum Yazıları
- Anılar ve Düşünceler
- Halk Demokrasi İstiyor mu? Bitmemiş Son Eser