Hayatı
İbrahim Müteferrika, 1674'te bugün Romanya sınırları içinde yer alan Kaloşvar'da doğdu ve 1745'te İstanbul'da öldü. Üniteryen bir Macar'dı. 1692'de İkinci Viyana Kuşatması'ndan sonraki savaşlarda Osmanlılara esir düştü ve İstanbul'a getirildi. Burada Müslüman oldu ve müteferrikalık yaptı; müteferrika, sarayda padişahın veya vezirlerin işlerine bakan görevlidir. Başka dilleri de bildiği için yabancı devletlerle iletişim kuran heyetlerde bulundu. Bir süre Türkiye'ye davet edilen Macar Beyi Ferenc Rákóczi'nin hizmetine verildi. Macaristan'daki öğrenimi sırasında basım ve hat işlerini öğrenmişti; bu nedenle matbaa kurmak istedi. IV. Mehmed, II. Mustafa ve III. Ahmed dönemlerinde yaşadı. Cenazesi Aynalıkavak Kabristanı'na gömüldü, 1942'de Reşid Saffet Atabinen'in çabalarıyla Galata Mevlevîhânesi haziresine nakledildi.
Matbaacılığı
Arap harfleriyle baskı yapan bir matbaa kuran ilk Müslüman olarak kabul edilir. Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın 1720'de Paris'e elçi gönderdiği Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin oğlu Mehmed Said Efendi, Paris'te bir matbaayı ziyaret etmiş ve İstanbul'a dönünce bu konuda çalışmaya karar vermişti. Müteferrika ile Said Efendi birlikte matbaa kurmak için çalışmaya başladı; Sadrazam Damat İbrahim Paşa onları destekledi. Matbaanın yalnızca dinî olmayan eserleri basması şartıyla izin verildi; Şeyhülislam Abdullah Efendi'den fetva, III. Ahmed'den ferman alındı. 16 Aralık 1727'de Darü't-Tıbâati'l-Âmire adlı ilk matbaanın kuruluşuna başlandı. Makineler ve Latin harfi kalıpları yurt dışından getirildi; Yalova'da bir kâğıt fabrikası kuruldu. Müteferrika, 1719'da Marmara Denizi haritasını basmıştı.
Bastığı kitaplar
Matbaanın 1729'da bastığı ilk kitap, 500 adet basılan Vankulu Lügati oldu ve tamamı satıldı. Ardından Tuhfetü'l-Kibâr, Târih-i Seyyâh, Târih-i Hind-i Garbî, Târih-i Timur, Târih-i Mısr, Gülşen-i Hülefâ, Grammaire turque ve Usûlü'l-Hikem gibi eserler basıldı. Ömrü boyunca toplam 17 ayrı eser bastı; toplamda basılan 9700 kitabın 6724'ü, yani yüzde 70'i satıldı. Kitapları çoğunlukla Osmanlı bürokrasisinden kişiler ile şeyhülislam, kadı gibi ilmiye mensupları aldı. Satış düşük kaldığı için Latince kataloglarla Avrupa'da da kitap satmaya çalıştı. Diğer basılan eserler arasında Fiyûzât-ı Miknâtisiyye ve Cihannümâ (1732), Takvîmü't-Tevârih (1733), Târih-i Nâimâ (1734), Târih-i Râşid (1735), Târih-i Çelebizâde ile Ahvâl-i Gazavât der Diyâr-ı Bosna (1741) ve Lisânü'l-Acem adlı Ferheng-i Şuûrî (1742) vardır. Grammaire turque, Usûlü'l-Hikem ve Râşid ile Çelebizâde tarihlerinin çoğu satıldı. Çelebizâde'nin birçok nüshası Râşid'in üçüncü cildinin arkasına eklenip birlikte ciltlendiği için bazı kaynaklar basılan kitap sayısını 16 olarak gösterir. İlmiye sınıfından kişilerin kitapları alması, ulemanın matbaaya karşı olmadığını gösterir. Orijinal yapıtları Yalova'daki İbrahim Müteferrika Kâğıt Müzesi'nde sergilenmektedir.
Benzer kişiler
- Jorge Luis Borges (Yazar)
- Benjamin Franklin (Yayımcı)
- Bilge Karasu (Yazar)
- Boris Vian (Yazar)
- Cemal Süreya (Yazar)
- Cengiz Aytmatov (Yazar)
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki İbrahim Müteferrika maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.